Het lachen van de profeet

Jezus weende.1 De Boeddha glimlacht. De Baghwan en allerlei Indische goeroe’s glimlachen ook, zij het soms een beetje louche. Andere stichterfiguren zoals Lenin en Hitler keken meestal grimmig of chagrijnig de wereld in. Hard lachen, dat hoort niet voor een religieuze leider. Vrome mensen laten wel ruimte voor ‘gepaste vreugde’, maar hard gelach wordt al gauw geassocieerd met het geschater van de hel.
Mohammed daarentegen heeft hard gelachen. Althans, dat beweren bepaalde vroege moslims die over hem hebben verteld. In de Tradities (hadith) staan soms zinnetjes als: ‘De profeet lachte zijn kiezen bloot,’ 2 of: ‘De profeet lachte zó hard, dat je zijn huig kon zien.’ 3 Anderzijds bestaat er ook een hardnekkige Traditie die luidt: ‘Als de profeet lachte, glimlachte hij alleen maar,’ 4 en in ettelijke teksten waarin de profeet lachend wordt voorgesteld is ter verklaring nog ‘glimlachen’ toegevoegd.
Wie alle correct overgeleverde Tradities van en over de profeet als ooggetuigenverslagen opvat raakt hier misschien in verlegenheid, want hoe is het ‘alleen glimlachen’ van de profeet te rijmen met zijn uitbundige schaterlachen? Het zijn niet alleen diepgelovige moslims die hierover kunnen tobben. De Duitse oriëntalist Sellheim heeft menig vakgenoot aan het schateren gebracht met zijn voorstelling dat de profeet zoiets als een hazenlip had.5 Alleen zó kon deze tegelijk glimlachen en toch zijn kiezen ontbloten! Het artikel van de geleerde is geïllustreerd: je ziet een stel lippen dat de voortanden bedekt, maar de kiezen zichtbaar laat.

In dit geval heeft een humorloze oriëntalist gedaan wat gewoonlijk alleen theologen en vrome mensen doen: hij heeft zijn toevlucht genomen tot het harmoniseren van teksten. Net als een traditionele schriftgeleerde heeft Sellheim alle Tradities om te beginnen voor ooggetuigenverslagen gehouden en vervolgens niet kunnen verdragen dat ze met elkaar in strijd waren. Bij harmoniseren worden elkaar uitsluitende beweringen met elkaar in overeenstemming gebracht door aan de teksten te wrikken en te draaien, of ze anders dan normaal te interpreteren, zodat ze ‘eigenlijk’ toch op hetzelfde neerkomen. Ongewenste teksten kunnen voor het vrome doel ook worden verdonkeremaand. Sellheim meende namelijk het glimlachen en die zichtbare kiezen nog met elkaar in overeenstemming te kunnen brengen, maar de Traditie over de huig heeft hij gewoon weggewerkt.
Hij had niet gezien, dat de Tradities van ná Mohammeds tijd dateren en er, als zo vaak, een discussie in werd uitgevochten, waarbij beide partijen zich op de profeet beriepen. De glimlach-factie heeft de profeet uitsluitend laten glimlachen, de pro-lach-partij heeft hem overdreven laten schateren.
Er zijn dus twee soorten Tradities over het lachen van de profeet. Van beide is volmaakt duidelijk wat zij betekenen; aan de woordbetekenissen valt niets te knutselen. Aan de bewoordingen is wel duidelijk te zien dat het geen neutrale mededelingen betreft, maar dat de sprekers met een zekere nadruk een standpunt wilden presenteren. Want waarom zou iemand de moeite nemen te beweren dat de profeet altijd alleen maar glimlachte, als er niet eerst het tegendeel was gedacht of gezegd? Anderzijds, volgens de schater-teksten heeft de profeet zijn mond wagenwijd opengesperd, en dat is nogal overdreven. Het ziet ernaar uit, dat hier de vertellers zich kwaad hebben gemaakt over dat matte geglimlach dat de tegenpartij hun profeet wilde toedichten.
De vraag of en hoe de profeet gelachen heeft was van aanzienlijk belang, want het gedrag van de profeet was (en is) voor moslims bepalend voor hun eigen gedrag.
De oude idee dat een profeet(, stichter, leider, enzovoort) een ernstig man hoort te zijn, voor wie hard lachen ongepast is, heeft in de vroege islam dus wel degelijk aanhangers gehad. Maar er waren genoeg moslims die dit met kracht bestreden en ook de schater-teksten in de islamitische ‘canon’ opgenomen wisten te krijgen, namelijk in de Traditieverzamelingen van al-Bukhārī en Muslim. De tegenstelling is nooit opgelost; iedereen kan dus de Tradities kiezen waarbij hij of zij zich het beste thuisvoelt.

Bij al-Bukhārī en Muslim zijn overigens ook een paar moppen overgeleverd, waarin de profeet schaterend optreedt. Bij voorbeeld deze, waarin Abū Hurayra vertelt:

  • Wij zaten bij de profeet toen er een man langskwam die zei:
    ‘Profeet, het is gedaan met mij!’
    De profeet vroeg: ‘Hoezo, met je gedaan?’
    ‘Ik heb tijdens de vasten in ramadan met mijn vrouw geslapen.’
    ‘Heb je een slaaf die je ter boetedoening kunt vrijlaten?’
    ‘Nee.’
    ‘Kun je twee maanden achter elkaar vasten?’
    ‘Nee.’
    ‘Zie je kans om zestig armen te eten te geven?’
    ‘Nee.’
    Daarop kwam de man bij ons zitten. Intussen werd de Profeet een grote mand met dadels gebracht. Hij vroeg:
    ‘Waar is die man van zoëven?’
    ‘Hier ben ik,’ riep de man.
    ‘Neem deze dadels en geef ze als aalmoezen.’
    ‘Aan mensen die nog behoeftiger zijn dan ik, profeet? Bij God, er is in Medina geen gezin dat ze harder nodig heeft dat het mijne!’
    Toen lachte de profeet zo hard dat je zijn kiezen kon zien en hij zei: ‘Ga ze dan maar naar jouw gezin brengen!’ 6

De lach heeft in de islam dus wel degelijk een kans.

Noten
1. Bijbel, Johannes 11:35.
2. O.a. Bukhārī, Tawḥīd 19; Muslim, Īmān 308.
3. O.a. Bukhārī Tafsīr 46, 2.
4. O.a. Tirmidhi, Manāqib 1.
5. R. Sellheim, ‘Das Lächeln des Propheten,’ in: Eike Haberland e.a. (uitg.) Festschrift für Ad. E. Jensen, München 1964, 621–630. Een serieuze studie is: L. Amman, Vorbild und Vernunft. Die Regelung von Lachen und Scherzen im mittelalterlichen Islam, Hildesheim 1993.
6. Bukhārī, Ṣawm 30.

Terug naar Inhoud (eerder gepubliceerd in Tirade nr. @, 2007)

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s