Nagieb Mahfoez, De dief en de honden (bespreking)

Nagieb Mahfoez (ook gespeld als: Najib Mahfuz, Naguib Mahfouz), De dief en de honden (اللص والكلاب, Al-liss wal-kilāb). Uit het Arabisch vertaald door Marcelle van de Pol en John Cremers. Nawoord door Marcelle van de Pol. Uitg. Het Wereldvenster 1989.

Het was te verwachten dat na de verhalenbundel van vorig jaar ook romans vertaald zouden worden van de Egyptenaar Mahfoez (Nobelprijs 1988). Maar welke van de drieëndertig kwamen in aanmerking? In de zogeheten Cairo-romans (geschreven vóór de revolutie van 1952) wordt telkens een tableau geboden van een familie, een wijk of een generatie. Deze werken, waartoe ook de beroemde Trilogie behoort, zijn sterk maatschappelijk betrokken: ze tonen de misère in het Cairo van koning Faroek. Het zijn ouderwetse boeken, maar dat werkt langzamerhand in hun voordeel. Sommige zouden het in vertaling goed doen, juist om de gedetailleerde beschrijving van een voorbije wereld.
Na de revolutie heeft Mahfoez zes jaar niet geschreven. Dat had te maken met een geestelijke omwenteling, die volgde op wat een mystieke ervaring moet zijn geweest. Tenslotte kwam hij met een vervelende allegorie (Kinderen van Gabalawi), waarin hij afrekende met zowel godsdienst als positivisme. Dit godslasterlijke werk veroorzaakte een rel, die onlangs weer is opgerakeld. Begin jaren zestig volgden zes korte romans, met telkens één ontredderde hoofdpersoon wiens lot van binnenuit wordt gepresenteerd. Pas omstreeks 1967 keerde de verlichte schrijver volop terug in de wereld. Hij leefde kritisch mee met zijn door oorlog en wanbestuur geteisterde vaderland en schreef nog zeer verscheiden werk, waarin hij zijn oude thema’s en technieken in elkaar liet overvloeien. Een fraai voorbeeld daarvan is al in het Engels vertaald, als Respected Sir.

De nu in het Nederlands uitgebrachte roman is uit Mahfoez’ in zich zelf gekeerde periode. De dief en de honden (1961) toont de ondergang van de inbreker Sa’ied die na de revolutie uit de gevangenis vrijkomt en de wereld veranderd vindt: zijn vrienden hebben hem verraden, zijn vrouw en dochtertje wijzen hem af. Zijn oude soefimeester accepteert hem wel, maar mompelt ondoorgrondelijke en nutteloze wijsheden. Een andere vroegere leidsman, de rechtenstudent Raoef die hem ideologisch had gemotiveerd de rijken te bestelen, is nu zelf rijk geworden en woont in een onteigende villa.
Sa’ied gaat weer stelen, maar zoekt vooral wraak: op de man die hem verraden heeft en op Raoef. Beiden probeert hij te vermoorden, maar hij treft onschuldigen. Hij schuilt in het huis van een prostituée, tegenover het kerkhof, en inderdaad, daar gaat het heen, want na de twee moorden kan hij slechts wachten tot de honden hem insluiten en vernietigen.
Hij was te redden geweest als hij een bescheiden baantje had gezocht. Maar dat is hem niet gegeven, want hij overschat zichzelf. Een belangrijke baan, dat wil hij, en zijn wraak ziet hij als de zuivering van de hele wereld. Hij is trots op alle publiciteit en waant zich een groot acteur. De “honden” zijn slechts het instrument van zijn afstraffing, want de ondergang ligt in zijn eigen persoon verankerd. Hij kan alleen maar simpele dingen willen, en bij de uitvoering daarvan blundert hij voortdurend: hij laat zich betrappen als hij inbreekt bij de eerst nog welwillende Raoef, en als hij schiet treft hij de verkeerde.
Natuurlijk staat Sa’ied voor de mens in het algemeen, die klein is, geplaatst in een onherkenbare wereld waarin hij bij voorbaat geen kans heeft. Zijn vrije wil stelt niets voor, en hij moet het niet te hoog in de bol hebben.
Dit waarlijk anti-revolutionaire boek is voorbeeldig gecomponeerd en compact geschreven, maar nogal voorspelbaar en eenvoudig.

Verschenen in NRC-Handelsblad 9.2.1990

Terug naar Inhoud

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s