Sindbad de Zeevaarder

De cyclus over Sindbad de Zeevaarder is één van mijn favorieten uit De Duizend-en-één-nacht.1
Zeven maal vertrekt Sindbad vanuit Irak per schip naar het oosten. Zevenmaal heeft hij te lijden onder schipbreuken, onbekende zeeën, gevaarlijke dieren en monsters, en inheemse bevolkingen met bizarre of wrede gewoonten. En alle zeven maal is hij flinker dan zijn  reisgenoten en weet hij zich weer te redden – zij het uiteraard met goddelijke bijstand. Na zeven reizen heeft hij er genoeg van en leeft hij nog lang en gelukkig, met de echtgenote en de enorme rijkdom die hij op zijn tochten en passant heeft opgedaan, en met een goede vriend.
Sindbad is een voorafschaduwing van de latere Europese zeevaarders. Hij trekt oostwaarts in het kader van de Indiëvaart die vanuit Baghdad en de zeehaven Basra sinds de negende eeuw werd bedreven. India, Indonesië en China werden regelmatig bevaren door Arabische schepen, die beladen met specerijen, edelgesteenten en allerlei exotica terugkeerden. De scheepskapiteins vormden, althans in deze verhalen, een soort informele Oostindische Compagnie, waarin het idyllisch toegaat. Waar Sindbad ook maar aanspoelt of vastloopt, altijd komt er wel een Arabisch schip langs met een behulpzame bemanning. Soms blijkt aan boord nog koopwaar van hem te liggen. Zodra hij heeft aangetoond dat die van hem is worden de zorgvuldig bewaarde goederen hem teruggegeven en krijgt hij passage naar huis.
Tot de kostbaarheden die de Indiëvaart opleverde behoorden ook verhalen. De notie van het ‘mysterieuze oosten’ is niet uitgevonden door Europese oriëntalisten, zij bestond al eeuwen onder Arabische vertellers en werd gekoesterd door een publiek dat zich door hun verhalen zowel liet onderwijzen als amuseren. Verhalen als die van Sindbad, over avonturen en over de ‘wonderen van India’, hebben de Arabieren eeuwenlang geboeid. Het blijken de voorlopers te zijn van wat bij voorbeeld Hollandse reisschrijvers in de zeventiende eeuw te vertellen hadden over hun ‘wonderbaerlijcke voyagiën’.
Zeer herkenbaar is Sindbads motivering voor zijn reizen. De eerste reis onderneemt hij omdat hij bijna blut is; later, als hij allang binnen is, gaat hij uit verlangen ‘om handel te drijven en winst te maken,’ maar ook ‘om de wereld te zien, de zee te bevaren, onder kooplieden te verkeren en de wederwaardigheden van de mensen te vernemen.’ Hij is te ongedurig om thuis te zitten; zijn weelde verveelt hem. Eenmaal voert hij zelfs aan dat hij reist omdat het hem zo leuk lijkt, na terugkeer zijn vrienden en geliefden en zijn land weer te zien. Een welhaast modern mens.
Afkeurenswaardig vindt hij deze verlangens wel. Als directe drijfveer tot zijn reizen verwijst hij meermalen naar ‘de ziel die aanzet tot het kwaad’, een begrip uit de koran. Het is de zonde die hem in beweging zet, en de zee waarop hij zich moedwillig begeeft is op te vatten als de chaos, de verblijfplaats van het boze. Nog negatiever wordt geoordeeld over zijn korte excursie in de ruimte. Sindbad klimt niet op tot God, en naar het islamitische paradijs streeft hij evenmin. Hij spartelt en dobbert maar wat totdat hij tenslotte rust vindt bij zich zelf.
Is het maken van superwinsten ook afkeurenswaardig? Bij deze vroege Indiëvaart was er gelijkwaardigheid tussen de handelspartners, dus uitbuiting van inlanders was niet aan de orde. Maar die domme luitjes weten meestal niet eens over wat voor kostbaarheden ze beschikken, en Sindbad behandelt ze vaak wreed. Hij blijft toch wat vaag over zijn inkomsten, wat misschien op een zeker schuldgevoel wijst. Een vlot dat hij eens bouwt om zich te redden blijkt onverwacht van kostbaar sandelhout te zijn; ook diamanten en andere kostbaarheden vallen hem zomaar toe. Als we hem moeten geloven is hij alleen door Gods genade rijk geworden; hij kan er zelf niets aan doen. Verdiend heeft hij het echter toch, volgens hemzelf: als je zoveel ellende hebt doorstaan is het billijk dat je er iets aan overhoudt.
Gelukkig geldt dat ook voor het andere personage uit deze verhalen: Sindbad de Landman, een sjouwer die een hoop ellende meemaakt – en wel, anders dan zijn naamgenoot, buiten zijn schuld. De zeven verhalen die de Zeevaarder vertelt zijn gevat in een raamvertelling, die begint met het tafereel van deze arme sjouwer die enigszins verbitterd, maar uiteindelijk berustend in het standsverschil, staat uit te blazen voor het prachtige huis van de Zeevaarder. Deze haalt hem binnen, gebruikt hem als publiek voor zijn verhalen, en laat hem delen in zijn weelde: hij trakteert hem, geeft hem flinke uitkeringen en wordt zijn vriend. Zo ontlast hij zich van wat goud en wat schuldgevoel, en daar schuilt blijkbaar de moraal. Rijkdom is goed, maar die moet wel gedeeld worden, en via de Zeevaarder verlost de barmhartige God ook de Landman uit zijn ellende.
Er is ook een lijn te trekken van Sindbads verhalen naar moderne geweld- en horrorfilms. De grot vol beenderen en rottende lijken waarin Sindbad na de dood van zijn Indische vrouw wordt gesmeten, en waar hij zich in leven weet te houden met de leeftocht van de nieuw aangekomen weduwen en weduwnaars, die hij doodslaat met een bot, zou overtuigend werken op het witte doek, evenals de episode met de cycloop.

NOTEN:
1. De vertellingen van duizend-en-één-nacht. Vert. Richard van Leeuwen, ill. Jean-Paul Franssens, Amsterdam (Uitg. Bulaaq) 1995, deel 7/8, blz. 425–498. Welke Arabische uitgave moet je hebben? Er komt er maar één in aanmerking: die van Bulaaq 1252, dat is 1835 in de christelijke jaartelling! Niet dat die zo goed is, maar hij is beter dan nieuwere, vooral omdat er tegenwoordig vaak gecensureerd wordt. Die oude uitgave is meermalen heruitgegeven, als fotocopie van het origineel.

Terug naar Inhoud

One thought on “Sindbad de Zeevaarder

  1. Pingback: Sindbad de Zeevaarder | Free Citizen

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s