Heeft Mohammed echt bestaan?

De vraag wordt de laatste jaren wel eens gesteld; ook zijn er al enkele geleerden geweest die haar negatief beantwoord hebben. Zowel de vragers als die antwoorders zijn geloof ik vooral onder islamhaters te vinden.
Zelfs als ik mij heel streng en minimalistisch opstel zeg ik echter: Ja, Mohammed moet hebben bestaan. Voor zijn bestaan zijn er teveel aanwijzingen, ook uit de vroegste tijd en uit heel verschillende omgevingen, dan dat het ontkend zou kunnen worden. Om hem helemaal vanuit het niets te verzinnen hadden meer mensen van uiteenlopende pluimage moeten samenwerken dan redelijkerwijs mogelijk is.
De hypothese van Chr. Luxenberg en geestverwanten uit de zog. *Inârah-groep dat Mohammed geen eigennaam is maar een adjectief, ‘geprezen’ of ‘prijzenswaardig’, dat op Jezus betrekking zou hebben, lijkt me absurd. Bij gelegenheid kom ik er misschien op terug; misschien ook niet, want veel aandacht is het ideetje niet waard.

Wat weten we over Mohammed?
Die vraag is interessanter en hier scheiden zich dadelijk de geesten.

– Moslims weten alles wat ze over hun profeet willen weten door de kracht van hun geloof; heel eenvoudig.

– ‘Klassiek’ georiënteerde arabisten als ik, wien zo’n geloof niet is geschonken, hebben het moeilijker. In de negentiende eeuw meenden geleerden nog veel over Mohammed te weten, veel meer dan over Jezus, en men hield het nog heel lang voor mogelijk, een wetenschappelijke biografie van de profeet te schrijven. In onze tijd daarentegen is de ‘zekere kennis’ gereduceerd tot vrijwel niets. Wel schijnt de laatste jaren die kennis de conjunctuur weer mee te hebben. U leest het goed: wat men meent te weten over de profeet kent ups en downs, is gevoelig voor de tijdgeest. Daarover hier meer.
Ik ben zelf erg kritisch met de teksten, ik ‘geloof’ niet veel. Je zou ook kunnen zeggen: ik ben wat ouderwets, want ik surf nog niet mee op de golf van het nieuwe ‘weten’. Voor mij staat het vast dat Mohammed heeft bestaan, maar ook dat er niet veel over hem te weten valt. Om mijn overtuiging dat ook grondig nader onderzoek niet tot een substantiële biografie van de profeet zal leiden, heeft een vakgenoot mij eens ‘pessimistisch’ genoemd. Hij heeft mij niet begrepen. Pessimistisch ben je, als je sombere verwachtingen hebt: in dit geval dat het behalen van veel onderzoeksresultaten helaas niet te verwachten is. Maar het is niet zo dat ik graag een dikke en betrouwbare biografie van Mohammed had gehad en nu teleurgesteld ben omdat die er niet is. Of er nu veel of weinig over hem bekend is: mij kan het niet schelen. De onderzoeksresultaten raken me niet persoonlijk. Alleen als ermee geknoeid wordt, dan word ik soms een beetje treurig.

– Niet-specialisten, arabist of niet, die zich af en toe bezighouden met Mohammed en van alles over hem ‘geloven’. Zij hebben een niet-religieus geloof in de biografie van de profeet, dat dikwijls is ingegeven door een horror vacui en moeilijk uitroeibaar is. Vaak hebben zij hun kennis gepuurd uit encyclopedieën, inleidende boekjes en samenvattende biografieën. Daar is niets op tegen, maar wel moet worden bedacht, dat deze meestal berusten op onderzoek van een stuk of vijftig jaar geleden, en ook op veel pseudo-kennis. In zulke publicaties durft men immers zelden toe te geven dat men iets niet weet. Een encyclopedie-artikel of een inleiding met veel witte plekken of vraagtekens wordt niet geaccepteerd, dus dan wordt er maar wat ingevuld.

– Tenslotte zijn er mensen die zich door allerlei media op grond van weinig en vaak tendentieuze informatie een mening over Mohammed laten aanpraten die zij, mochten ze ooit een brontekst lezen, daarin meestal bevestigd willen zien.

Maar waarom zou je überhaupt een mening moeten hebben over iemand die al zo lang dood is, over wie je zo weinig weet en over wie ook zo weinig te weten valt? Ter vergelijking: over Hitler hebben de meeste mensen nog een mening, maar over Napoleon? Over Karel de Vijfde? Die zijn gewoon te lang dood en daar weet een leek niets van.

Een klein aantal biografische teksten (sira) is met enige goede wil te traceren tot 690, misschien 680. Mohammed is volgens de meest gangbare overlevering gestorven in 632; daar gaapt dus een kloof van een halve eeuw. Een zelfde kloof van niet-weten bestaat ook tussen het sterfjaar van Jezus en de vroegste evangeliën. Toeval? Misschien is dat wel een regel bij het ontstaan van een nieuwe godsdienst. De stichterfiguur wordt postuum gereinigd van eventuele onaangename trekken. Na een halve eeuw is voldoende vergeten hoe hij echt was, zodat men met een fris opgepoetste heilige, profeet, stichter, Messias of wat dan ook de ‘markt’ op kan gaan. Dit verschijnsel moet maar door godsdienstwetenschappers worden bestudeerd, of wordt dat waarschijnlijk al lang.

Terug naar Inhoud