Sira in Oud-Engeland?

In het bekende verhaal uit de sira van Ibn Ishāq1 over de eerste koranopenbaring aan Mohammed wordt de profeet tijdens zijn slaap benaderd door de engel Gabriël, die een goudbrokaten deken bij zich heeft met schrifttekens erop.
– Reciteer! beveelt Gabriël hem.
– Ik kan niet reciteren, antwoordt Mohammed, waarop de engel zijn keel krachtig toedrukt.
– Reciteer! zegt Gabriël nogmaals.
– Ik kan niet reciteren, antwoordt Mohammed, waarop hetzelfde gebeurt.
– Reciteer! zegt Gabriël ten derden male.
– Wat moet ik dan reciteren? antwoordt Mohammed nu, en dan wordt hem soera 96 van de koran geopenbaard.

Dit heeft een parallel in een verhaal van de Brit Beda Venerabilis (673–735) over de lekenbroeder Cædmon, die van God de opdracht en de gave krijgt, gewijde liederen te dichten en te zingen. Dat gaat alsvolgt:

De lekenbroeder Cædmon kan niet zingen of harpspelen. ’s Nachts in zijn slaap krijgt hij een bezoeker, die zegt:
– Cædmon, zing iets voor me!
– Ik kan niet zingen, antwoordt hij.
– Toch moet je zingen!
– Wat moet ik dan zingen?
– Zing over het begin van de schepping!
Na dit antwoord begon hij dadelijk lofliederen op God de Schepper te zingen, die hij nog nooit had gehoord …2

Dit verhaal staat in Beda’s Kerkgeschiedenis, die ± 731 voltooid moet zijn. De overeenkomst is ontdekt door de scandinavist von See en gesignaleerd door de oriëntalisten Sellheim en Schoeler.3 De beide laatsten trekken de conclusie dat de profetenbiografie ± 730 dus al in Engeland bekend geweest moet zijn. Onmogelijk is dit zeker niet; Spanje was toen al door de Arabieren veroverd en vandaar was Engeland niet ver. Daarmee zou dan zijn bewezen dat het Arabische verhaal al ruim voordat Ibn Ishaq het in ± 760 in zijn geschiedwerk opnam verbreid was. Toch kan het motief heel goed in Engeland zijn ontstaan zonder het Arabische verhaal, maar onder invloed van de bijbel. Ook daarin wordt immers gerept van profeten die tegenstribbelen als zij opdracht krijgen te spreken, en dat pas kunnen nadat het hun door God mogelijk is gemaakt, namelijk Mozes (Exodus 4:1, 10, 13) en Jeremia (Jeremia 1:6). Het schema: twee maal weigeren, de derde maal toestemmen, lijkt me wereldwijd voor te komen en een typisch trekje van mondeling overgeleverde verhalen te zijn.

NOTEN
1. Ibn Ishaq: Das Leben Muhammed’s nach Muhammed Ibn Ishâk bearbeitet von Abd el-Malik Ibn Hischâm, uitg. F. Wüstenfeld, Göttingen 1858–60, 152–3; Ibn Ishaak, Het leven van Mohammed, vert. Wim Raven, Amsterdam 2000, 40–44. Mijn licht herziene vertaling staat *hier.
2. Beda Venerabilis, Historia Ecclesiastica gentis Anglorum iv, 24, in het oorspronkelijke Latijn met Engelse vertaling: … adstitit ei quidam per somnium, eumque salutans, ac suo appellans nomine: ‘Caedmon,’ inquit, ‘canta mihi aliquid.’ At ille respondens: ‘Nescio,’ inquit, ‘cantare; nam et ideo de conuiuio egressus huc secessi, quia cantare non poteram.’ Rursum ille, qui cum eo loquebatur, ‘Attamen,’ ait, ‘mihi cantare habes.’ ‘Quid,’ inquit, ‘debeo cantare?’ Et ille, ‘Canta,’ inquit, ‘principium creaturarum.’ Quo accepto responso, statim ipse coepit cantare in laudem Dei conditoris uersus, quos numquam audierat, …;
Thereupon one stood by him in his sleep, and saluting him, and calling him by his name, said, “Caedmon, sing me something.” But he answered, “I cannot sing, and for this cause I left the banquet and retired hither, because I could not sing.” Then he who talked to him replied, “Nevertheless thou must needs sing to me.” “What must I sing?” he asked. “Sing the beginning of creation,” said the other. Having received this answer he straightway began to sing verses to the praise of God the Creator, which he had never heard, … (Bede’s Ecclesiastical History of England, transl. A. M. Sellar, London 1907).
3. K. von See, ‘Caedmon und Muhammad,’ in Zeitschrift für deutsches Altertum und deutsche Literatur 112 (183), 225–233; R. Sellheim, ‘Mohammeds erstes Offenbarungserlebnis […],’ in JSAI 10 (1987), 13ff.; G. Schoeler, Character und Authentie der muslimischen Überlieferung über das Leben Mohammeds, Berlin/New York 1996, 61.

Terug naar Inhoud