Is de hel een vrouw?

Het is volgens koran 50:30 in ieder geval een vrouwelijk wezen dat kan praten en een grote … eh, muilinhoud heeft: يوم نقول لجهنم هل امتلأت وتقول هل من مزيد  … op de dag dat Wij tot de hel zeggen: ‘Ben je al vol?’ en dat zij zegt: ‘Komt er nog meer?’
Ik was benieuwd wat de oude moslims over die personificatie van de hel gedacht hadden en sloeg een paar gangbare korancommentaren op: Muqātil, aṭ-Ṭabarī, al-Qurṭubī, Ibn Kathīr.
Niets! Wel veel over het enorme bevattingsvermogen van de hel en over de precieze nuance van de woorden: ‘Komt er nog meer?’: is dat gulzigheid, of veeleer protest? En het blijkt dat ook het paradijs kan praten, want er wordt een hadith geciteerd waarin hel en paradijs een twistgesprek hebben:

  • … van Abū Hurayra, van de profeet… : De hel en het paradijs voerden een dispuut. De hel zei: ‘Ik ben bevoorrecht met de arroganten en de geweldenaren’. Het paradijs zei: ‘Waarom komen bij mij alleen de zwakkelingen en de stakkers en de sukkels binnen?’ God zei tegen het paradijs: ‘Jij bent mijn erbarmen; met jou betoon ik erbarmen aan de mensen die ik wil’, en tegen de hel zei hij: ‘Jij bent mijn bestraffing; met jou folter ik de mensen die ik wil. Elk van beiden hebben jullie een punt dat je vol bent.’
    De hel wordt niet vol totdat Hij zijn voet daarin zet ; dan zegt zij: ‘Genoeg, genoeg!’ Dan is zij vol en wordt zij samengevouwen. 1

Mijn beginvraag was dus verkeerd. Het was slechts de vraag van een vervelend catechisantje, want een ware gelovige behoort zich niet voor stellen hoe de hemel en de hel zijn. Het rechtschapen islamitische antwoord op zulke vragen is: bilā kayf, ‘zonder te vragen hoe.’ Ik blijf dus met mijn verlangen naar een voorstelling van de hel zitten, temeer omdat elders in de koran veel andere voorstellingen worden aangereikt: de hel is een laaiend vuur (nār), ‘een slechte rustplaats’ (biʾsa al-mihād); zij bevindt zich op een onbekende, maar blijkbaar vaste plek met zeven poorten, die over de ‘helleweg’ (ṣirāṭ al-djaḥīm) bereikt wordt. Maar zij wordt ook ‘gebracht’, volgens koran 89:23: وجيء يومئذ بجهنم ‘…en op die dag de hel gebracht wordt’.

Een vrome zou misschien zeggen dat ik beter kan geloven en weinig zondigen, zodat ik de hel niet hoef te leren kennen. Ik peins daar niet over, maar zie deze teksten als waarschuwing: denk maar niet dat je het gedachtengoed van de Oudheid begrijpt. Moderne moslims doen dat evenmin, denk ik.

NOOT
1. Een stukje Rangstreitdichtung; daarover moet maar een aparte bijdrage komen.

‎وحدثني محمد بن رافع حدثنا شبابة حدثني ورقاء عن أبي الزناد عن الأعرج عن أبي هريرة عن النبي صلى الله عليه وسلم قال تحاجت النار والجنة فقالت النار أوثرت بالمتكبرين والمتجبرين وقالت الجنة فما لي لا يدخلني إلا ضعفاء الناس وسقطهم وعجزهم فقال الله للجنة أنت رحمتي أرحم بك من أشاء من عبادي وقال للنار أنت عذابي أعذب بك من أشاء من عبادي ولكل واحدة منكم ملؤها فأما النار فلا تمتلئ فيضع قدمه عليها فتقول قط قط فهنالك تمتلئ ويزوى بعضها إلى بعض.

In al-Ṭabarī’s korancommentaar op 50:30, maar bovenstaande versie ook bij Muslim, Ṣaḥīḥ, Djanna 35; er zijn ettelijke andere versies.

Terug naar Inhoud