De islamisering van de islam

Islamitisch wijnglas, Cairo ± 1310

Het lastige van de woorden islam en islamitisch is dat zij tweeërlei betekenis hebben. Ten eerste duiden zij de welbekende godsdienst aan. Ten tweede ook de wereld van de islam, of de islamitische wereld (een min of meer geografisch begrip), de islamitische cultuur, de islamitische geschiedenis en veel andere dingen meer, die niets of weinig met de godsdienst te maken hebben.
Googelt U maar mee: Islamitische kunst, islamitische  architectuur, islamitisch aardewerk, islamitische beschaving, islamitische muziek, islamitische kalligrafie, islamitische wetenschap, islamitische vertalingen, islamitische geneeskunde, islamitische dierkunde, islamitische munten, islamitische sterrenkunde, islamitische geschiedenis,  islamitische keuken,  islamitische maten en gewichten, islamitische wiskunde, islamitische filosofie, islamitische geometrie, islamitische geografie, islamitische zeevaart, islamitische astrolabia, islamitische ontdekkingen, islamitische uitvindingen, islamitisch glas, islamitische tuinen, islamitisch theater, islamitische Gouden Eeuw, islamitische handel, islamitische diplomatie, islamitisch recht, islamitische mystiek, islamitische geloofsleer.

Ziet U hoe vervelend en onzinnig dat is, als overal het woord islamitisch bij staat? Het slaat helemaal nergens op, want van al deze dingen, die in de ‘islamitische wereld’ bestonden of nog bestaan hebben alleen de laatste drie met de godsdienst islam te maken; de rest vrijwel niets of helemaal niets.
De islamitische wetenschap was zelfs uitgesproken onislamitisch. Andere levensterreinen waren slechts licht aangeraakt door religie of voorschriften. In de islamitische keuken bij voorbeeld zal geen varkensvlees en wellicht weinig wijn te vinden zijn; de rest is gewoon net als in alle andere keukens.
Heel bont maakte Radio 4 het (9.4.2012), waar een programma werd aangekondigd: ‘De invloed van de islam op de klassieke muziek’. Bedoeld bleek te zijn de invloed van de Andalusische muziek, en later van de Turkse. Wat daaraan islam is mag Joost weten.
Doordat overal steeds van islam of islamitisch wordt gerept wordt de indruk gewekt dat het hele Midden Oosten van godsdienst doordrenkt was. Dat is natuurlijk onzin. Ook ‘Arabische’ zaken, zoals grammatica en literatuur waren volkomen areligieus. In de kleine sector waarin de Arabische literatuur wél religieus was, was zij meteen ook vrijwel onleesbaar, net als onze christelijke letterkunde. De geneeskunde was areligieus; waar zij echt islamitisch was (de ‘heelkunde van de profeet’) hielp zij niet. Een normaal mens ging en gaat bij ziekte naar een echte dokter.
Maar het Westen wil het graag zo, dat alles islamitisch heet. Dat ziet ook overal een conflict tussen islamitische geboden of verboden en niet-islamitische wetenschappelijke, filosofische of literaire activiteiten. In werkelijkheid zullen de verschillende levensstijlen en -sferen of langs elkaar hebben geleefd, of ze hebben elkaar verdragen, net als bij ons.
De ‘islamitische wereld’ is een begrip dat in Europa is bedacht. Het (moedwillige?) misverstand dat daarin uitdrukking vindt is dat moslims heel andere mensen zijn dan Europeanen en de hele dag met godsdienst bezig zijn. Dat is niet zo.
In wetenschappelijk Engels is overigens het wooord islamicate opgekomen. Dat heeft betrekking op al die dingen uit het Midden-Oosten die niets met de islam als godsdienst te maken hebben. Bij mijn weten ontbreekt zo’n term in het Nederlands.

——————-

De islamisering van de islam, wat betekent dat? Als U de vorige alinea’s gelezen hebt kan ik nu zeggen: dat is het doordrenken van de islamcultuur met de islamreligie, en in een volgende fase zelfs: het vervangen van islamcultuur door islamreligie. Dat is een proces dat begon in de negentiende eeuw en tegenwoordig nog doorgaat. Twee soorten mensen waren of zijn daarmee doende: Europese ‘oriëntalisten’ en salafisten.

In de negentiende eeuw bestudeerden de oriëntalisten de islam vooral uit oude boeken. Koran, hadith, boeken over islamitisch recht. Zij kregen daaruit het idee hoe de islam ‘in wezen is’. Natuurlijk wisten zij dat het er in de praktijk van het Ottomaanse rijk of allerlei uithoeken in de koloniën vaak heel anders uitzag. Maar dat waren dan afwijkingen van de norm. Zij legden de ontaardingen van die ‘volksislam’ langs de meetlat van de échte, de officiële islam zoals zij die uit boeken hadden gedistilleerd. In de Arabische landen heeft men zich in de koloniale periode gehaast het ‘Westen’ na te bootsen en het platte, min of meer protestantse islamontwerp van de oriëntalisten over te nemen.
Late afleggertjes van het superieure Europese gedrag vinden we nog terug in de huidige samenleving. Het oriëntalistische beeld van die papieren islam wordt heden ten dage duizendvoudig in de media verbreid, met de suggestie dat de werkelijkheid er ook zo uit ziet of zou moeten zien. Onze moderne islamhaters stellen zich meestal op als koranexperts en dus islamkenners bij uitstek. Maar ook op een banaler vlak komt het voor. Een Turk drinkt bij voorbeeld een glas bier, en naast hem aan de bar staat een Hollander klaar om hem te vertellen dat hij dat ‘eigenlijk niet mag’. Hij kent ‘de islam’ immers minstens zo goed als die Turk, en die Turk is moslim, dat weet hij zeker.

Het andere slag mensen dat de islam islamiseert zijn de Wahhabieten en/of de salafisten. Zeg maar de Nadere Reformatie van de islam, heel klein begonnen ± 1750. Deze ‘zwarte-kousen-moslims’ willen inderdaad wél dat (hun magere versie van) de religie het hele leven doortrekt, en al het moois dat ik hierboven opsomde zouden zij het liefst ontkennen of vernietigen. Maar dat zijn maar bepaalde vrome kringen: een minderheid. Vanaf ± 1900 werden zij luider, en hun streven kreeg een flinke zet in de rug door de impuls tot islamisering vanuit de oriëntalistiek en de westerse media. Door de olieïnkomsten in Saudi-Arabië konden zij later nóg luider worden. Daarom spreekt men ook wel van de arabisering van de islam.

Zo horen moslims nu van alle kanten verkondigen wat de ‘echte’ islam is, en dat vroom beter is dan niet vroom; zo raken zij hun vroegere cultuur kwijt. Het is eeuwig zonde.

Literatuur:
Th. Bauer, Die Kultur der Ambiguität. Eine andere Geschichte des Islams, Berlijn 2011, vooral hoofstuk 6: ‘Die Islamisierung des Islams’.
Aziz al-Azmeh, Islams and Modernities, London/New York 1993. Een updated versie verscheen in het Duits: Die Islamisierung des Islam. Imaginäre Welten einer politischen Theologie, Frankfurt am Main 1996.

Terug naar Inhoud