Het zwaard van de islam

Kent U de voorstelling dat Mohammed en na hem de moslims de islam verbreid zouden hebben ‘met het zwaard in de ene hand en de koran in de andere’? Die gaat terug op de Britse historicus Edward Gibbon, die in 1781 schreef:1

  • […] Mahomet, with the sword in one hand and the Koran in the other, erected his throne on the ruins of Christianity and of Rome.

Hier hoeven we het zwaard en het boek niet letterlijk te nemen, evenmin als de ruïnes: het is overdrachtelijk bedoeld. Maar iets verder in hetzelfde hoofdstuk liet Gibbon zich bij een beschrijving van de martelaarsdood van Husayn ibn Alī bij Kerbalā door zijn eigen beeld meeslepen:

  • On the morning of the fatal day, he mounted on horseback, with his sword in one hand and the Koran in the other …

In deze zin klinkt het alsof Husayn op de dag van zijn dood werkelijk met die attributen op zijn paard is gestapt. Het is aan te nemen, dat hij alleen maar een zwaard bij zich had. Er bestonden nog geen handige pocketkorans.
.

dOhssonBlijkbaar was er ook een exemplaar van Gibbons werk in handen geraakt van D’Ohsson, tolk van de Zweedse gezant in het Ottomaanse Rijk en lang in Parijs woonachtig. Diens boek over het Ottomaanse rijk2 heeft in Europa veel informatie en desinformatie over Turkije en de islam verbreid. En ziedaar, op de titelpagina van zijn werk zien we Gibbons voorstelling letterlijk genomen. We zien dan dadelijk hoe onzinnig die is: de koran was nog helemaal niet in boekvorm verschenen en bovendien, zou een moslim die ooit in zijn linkerhand hebben genomen? Het is ook erg lastig vechten zo. Achter de profeet staan dan ook zwaar betulbande muzelmannen, die de functies maar hebben opgedeeld: de helft houdt zich bezig met de schrift, de andere zwaait wat met zwaarden, niet al te competent volgens mij. Links op de ets ziet U de Ka‘ba met daarbovenop de afgodsbeelden die verwoest zouden worden. Volgens de overlevering bevonden deze beelden zich binnen in de Ka‘ba, maar dat toont op een afbeelding niet zo goed.
.
MahomethHeel wat eerder had de Nederlandse graficus Romeyn de Hooghe (1645–1708) Mohammed al op een ets afgebeeld met een zwaard in zijn rechter hand en een schrijfstift in de linker.3 De kunstenaar heeft hem deze attributen in de hand gedrukt op dezelfde wijze als men dat deed bij afbeeldingen van apostelen en heiligen. Het betreft zonder twijfel de pen die genoemd wordt in Koran 96:4. Misschien bedoelde hij daarmee uit te drukken dat Mohammed de koran zelf geschreven heeft, wat men vroeger in Europa geloofde. In de loop van de achttiende eeuw is de pen blijkbaar geëvolueerd tot een boek.
.

Bij een oppervlakkige zoekactie heb ik nog ongeveer tien westerse afbeeldingen van de Profeet gevonden, daarvan twee met alleen een zwaard en éen met een zwaard en een boek. Al te onontbeerlijk lijken de attributen toch niet te zijn.
Iemand heeft mij erop gewezen dat zowel Gibbon als D’Ohsson vrijmetselaars waren. Zou het kunnen zijn dat het een metselaarstraditie was, Mohammed met die attributen af te beelden? Dat is voor mij moeilijk na te gaan.4
.
RegnaultExécutionMaar afgezien van de profeet, het zwaard speelt sinds eeuwen een rol in Europese voorstellingen van moslims en de Oriënt. Europa had meestal een negatieve voorstelling van het Oosten, hoewel men daar wel altijd graag kostbare stoffen en heerlijke specerijen inkocht. De herinnering aan de reële militaire bedreiging door het Ottomaanse Rijk tot 1700 leefde nog voort. In de achttiende eeuw was die bedreiging geweken en werd het oriëntbeeld positiever. In de negentiende eeuw echter, toen het kolonialisme zich uitbreidde over de wereld, werd het weer negatiever. Edward Said heeft in 1978 in zijn geruchtmakende boek Orientalism laten zien dat de Europese voorstellingen zelfs met opzet zijn verdraaid, om het heersen te vergemakkelijken. De Oriënt moest mooi exotisch zijn, maar ook achterlijk en antiek en bovendien onvoorstelbaar wreed. Oriëntaalse despoten hoefden maar met hun vingers te knippen en er werd al iemand zonder vorm van proces onthoofd — natuurlijk schilderachtig met een zwaard, zoals op het schilderij van Regnault.5 De aldus geschapen Oriënt schonk de beschouwer voortdurend een weldadige huivering: Angstlust. Afbeeldingen van Arabieren, die met zwaarden om zich slaan zijn in het Europese geheugen ingebrand.

Natuurlijk gebruikten de oude Arabieren en de vroege moslims zwaarden, net als iedereen; dat waren destijds gangbare wapens. Maar later zijn ook de moslims op modernere middelen overgestapt. In het Ottomaanse Rijk, waarin ook Syrië en Irak lagen, werd er sinds het midden van de negentiende eeuw alleen nog door openbare ophanging terechtgesteld.6 Het Hanafitische recht voorziet evenmin in terechtstelling door onthoofding. Alleen de rechtsboeken van de Hanbalieten, die zowel door Saoedi-Arabië als door de ‘Islamitische Staat’ worden gevolgd, schrijven bij sommige misdrijven het gebruik van het zwaard voor. In Saoedi-Arabië wordt er inderdaad wel met het zwaard terechtgesteld, maar sinds wanneer? Die staat bestaat überhaupt pas sinds 1932. Er zijn in dat koninkrijk maar weinig goede scherprechters; daarom verkiest men daar tegenwoordig een vuurwapen.

reelbadarabsIk vermoed dat men zowel in Saoedi-Arabië als in de ‘Islamic State’ gepoogd heeft gestalte te geven aan hadithen van de profeet, wat neerkomt op een re-invented tradition. Volgens hadithen heeft kalief Umar (634–44) de profeet meermaals voorgesteld, iemand [met het zwaard] het hoofd af te slaan. In die tijd was dat nog niet exotisch. De profeet stelde dan overigens een lichtere bestraffing voor.

Maar meer nog dan op hadithen leunt de ‘Islamic State’ bij zijn enscenering op oriëntalistische afbeeldingen van Arabieren uit het Westen. De strijders daar laten zich graag fotograferen met een zwaard. Misschien gebruiken ze het ook bij hun onthoofdingen, hoewel er met het beeldmateriaal altijd wel iets mis lijkt te zijn. Ik heb de filmpjes van de onthoofdingen niet zo precies bekeken, en al helemaal niet voor een tweede keer. Misschien heb ik hier of daar een zwaard gezien waar alleen maar een slagersmes was. Dat bewijst dan, dat ook ik erop geprogrammeerd ben, moslims met zwaarden te zien zwaaien. Wie van de terroristen heeft er werkelijk iemand met één houw van het zwaard onthoofd? Daarvoor moet je fysiek erg sterk zijn; bovendien vergt het langdurige training en uiterste concentratie voordat het bij lopende camera in één keer goed gaat. Maar de IS wil blijkbaar de beeldende kracht van het zwaard er hoe dan ook in houden, om meer angst aan te jagen. Ze weten dat Arabieren met zwaarden ons sinds eeuwen laten griezelen en daar spelen ze graag op in. Het is weer een voorbeeld van hoe moslims zich presenteren volgens door oriëntalistische westerlingen aangeboden beelden. Het ‘Westen’ krijgt precies de moslims die het zich voorstelt. Natuurlijk is het zwaard maar één aspekt van hun styling. Maar de donkere Middeleeuwen spelen hierbij nauwelijks een rol.

Iemand zou overigens eens moeten nagaan, waarom archaïsche manieren van doden zoals onthoofden, stenigen enz. bij ons ontzetting en radeloosheid veroorzaken, terwijl we weinig moeite hebben met het gebruik van pistolen, machinegeweren, drones en dergelijke.

NOTEN
1. Edward Gibbon, The Decline And Fall Of The Roman Empire, dl. 3, London 1781, hst. 50.
2. Ignatius Mouradgea d’Ohsson, Tableau Général de l’Empire Othoman, 7 dln., Paris 1788-1824.
3. In Gottfried (Godfried) Arnold, Historie der kerken en ketteren van den beginne des Nieuwen Testaments tot aan het jaar onses Heeren 1688, dl.1, Amsterdam 1701. Met dank aan de historicus Martin Hillenga, die mij hierop gewezen heeft.
4. De Hooghe kan nog geen vrijmetselaar geweest zijn, omdat de eerste loge in de Nederlanden pas in 1734 werd geopend.
5. Zo ook weer in de film The Dictator van Sacha Baron Cohen (2012).
6. Adolf Heidborn, Manuel de droit public et administratif de l’Empire Ottoman, 2 dln., Wenen 1909–1912, i, 370.

Diacritische tekens: Ḥusayn ibn ʿAlī Karbalāʾ ʿUmar

Terug naar Inhoud