Negers

Negers zijn gul en goedlachs, ze hebben een nobel karakter; met hun krachtige stemmen houden ze nooit op te praten en te zingen; ze trommelen en dansen goed, want ze hebben een enorm gevoel voor ritme; bovendien zijn ze sterk en geweldig potent, en hun vrouwen baren ongelooflijk veel kinderen.
.
Voordat U zich gaat opwinden en mij naar goed-Nederlands gebruik van racisme beschuldigt zal ik U vertellen dat ik hier opvattingen samenvat van de Arabische schrijver al-Djāhiz (777–869). Rondom zijn geboortestad Basra woonden veel zwarte slaven, die bij het droogleggen van moerassen, de ontzilting van landbouwgronden en in de zoutwinning te werk waren gesteld. In het onbarmhartige klimaat van Zuid-Irak hadden deze zg. Zandj een keihard leven. Sterk zullen zij inderdaad geweest zijn, omdat de zwakkeren al meteen het loodje legden; te lachen, te dansen en te zingen viel er bitter weinig. Er zijn in totaal drie opstanden van de Zandj bekend, waarvan de laatste maar liefst vijftien jaar duurde en tienduizenden levens kostte. Maar toen was al-Djāhiz al gestorven.
.
De vader van al-Djāhiz was zo’n zwarte slaaf; de auteur wist dus waar het over ging. Bovenstaande opvattingen en nog veel meer vindt U in zijn tractaat De superioriteit van de zwarten over de blanken. Inderdaad is het een racistisch geschrift: black is beautiful, bij mensen net zo goed als bij kamelen, paarden, schapen en ezels, en zijn zwarte haren en ogen niet het mooiste wat er is? En vergeet de Zwarte Steen in Mekka niet! Negatieve opvattingen over zwarten komen ook aan de orde, zij het dan dat de auteur die juist bestrijdt. De opvatting dat zwarten verstandelijk onderontwikkeld zijn ontmaskert hij bij voorbeeld als een denkfout. Zeker zijn er veel stompzinnige slaven; die zijn dat echter niet omdat zij zwart zijn, maar omdat zij onder erbarmelijke omstandigheden in een ongezonde omgeving leven. Slaven uit het als intelligent bekend staande Indië zijn immers net zo dom en stompzinnig.
.
Ik ga geen stukken uit deze tekst vertalen, want dat heeft Kees Versteegh al uitstekend gedaan in →De taal der Engelen. Versteegh vindt het niet eenvoudig vast te stellen wat al-Djāhiz precies wilde met zijn tractaat. In ieder geval wenste de auteur niet te geloven in een vloek van God, zoals de vervloeking van de bijbelse Cham die op de zwarten zou rusten. Huidskleur is niet van God gegeven, maar is door natuurlijke omstandigheden gevormd en kan na enkele generaties in een andere omgeving ook weer verdwijnen. Zwarten moeten dus als volwaardige mensen beschouwd en behandeld worden en zijn dus zeer wel in staat moslim te worden, aldus al-Djahiz. Zijn tractaat is volgens Versteegh waarschijnlijk bedoeld om dat laatste te benadrukken; ik twijfel daar een beetje aan.
.
Dit tractaat is dus pro-zwart. Maar staat daar echt in hoe al-Djāhiz erover dacht? Elders in zijn reusachtige oeuvre heeft hij geen goed woord over voor zwarten, die hij daar als het minderwaardigste deel van de schepping vermeldt. Volgens al-Djāhiz en tijdgenoten zijn de volkeren die zedelijkheid, wijsheid en kennis bezitten vier in getal: de Arabieren, de Indiërs, de Perzen en de Romeinen. De rest der mensheid bestaat uit wilden en wat daarop lijkt. Onder die volkeren is er een hiërarchie en de zwarten zijn werkelijk het allerlaagste. Horrorverhalen biedt hij ook. Tot de gewoonten der Zandj in hun land van herkomst behoort bij voorbeeld dat zij zich een snijtand laten trekken. Ze vijlen hun tanden bij om ze in het gevecht als wapen te gebruiken en om de overwonnenen makkelijker te kunnen opeten.1
.
We blijven dus zitten met tegenstrijdige opvattingen bij al-Djāhiz. Dat is op zich al niet verbazend; geen mens is steeds consequent in zijn opvattingen. Maar bij hem komt er nog bij dat hij net de dialektiek had ontdekt. Hij vond het leuk, de voors en tegens van de dingen soms provocerend tegenover elkaar te zetten en daarbij was het niet van belang welke opvattingen uiteindelijk de juiste waren. Zo heeft hij in een ander tractaat, Dispuut tussen slavinnen en slaven,2 de voor- en nadelen van slavenjongens en slavinnetjes als sekspartners tegen elkaar afgewogen. In nog een andere tekst handelt hij over De goede eigenschappen van de Turken.3
.
Het interessantste bij dit alles vind ik, dat wat meer dan duizend jaar geleden over zwarten werd beweerd in grote lijnen hetzelfde is als wat eeuwen later door Europese slavenhandelaren en hun nakroost opnieuw in omloop werd gebracht en dat nog tot diep in de twintigste eeuw bleef. En wie weet hadden de oude Grieken ook al zulke gedachten? Blijkbaar bestaat er een heel lange, grensoverschrijdende overlevering van zulke stereotypen, los van welke realiteit dan ook.

NOTEN
1. Al-Djāḥiẓ, Bayān i, 60, 384, 137; Enderwitz, Rang 67ff.
2. Kitāb Mufākharat al-djawārī wal-ghilmān.
3. Fī manāqib al-Turk wa-‘āmmat djund al-khilāfa.

BIBLIOGRAFIE
Primair
Al-Djāḥiẓ, Al-Bayān wal-tabyīn, uitg. ‘Abd al-Salām Muḥammad Hārūn, 4 dln. in 2 bd., Cairo, 5e dr. 1985.
Al-Djāḥiẓ, ‘Kitāb fakhr al-sūdān ‘alā al-bīḍān,’ in Rasāʾil al-Djāḥiẓ, uitg. ʿAbd al-Salām Muḥammad Hārūn, 2 dln. Cairo z.j. [1964], i, 173–226; ook in G. Van Vloten, Tria opuscula auctore Abu Othman Amr ibn Bahr al-Djahiz Basrensi, Leiden 1903, 57–85. Vertalingen:
––  Nederlands: Kees Versteegh (fragment): ‘Traktaat over de lof van de zwarten boven de blanken,’ in →De taal der engelen, 135–9, 596–7.
–– Frans: Al-Ǧāḥiẓ, Kitāb faḫr as-sūdān ʿālā ’l-bīḍān, traduction et annotations par Guy et Jacky Ducatez, in Revue des études islamiques 51 (1983), 1­–49.
–– Duitse vertaling (fragmenten): Charles Pellat, Arabische Geisteswelt, ausgewählte und übersetzte Texte von al-Ǧāḥiẓ (777–869), vert. Walter Müller, Zürich/Stuttgart 1967, hst. 31: ‘Über den Ruhm der Schwarzen vor den Weißen,’ p. 315–318. (fragmenten)
–– Engels: ‘What Blacks may boast of to Whites,’ transl. T. Khalidi in Islamic Quarterly 25 (1981), 3–51. (niet gezien)
– Al-Djāḥiẓ, ‘Kitāb Mufākharat al-djawārī wal-ghilmān,’ in Rasāʾil al-Djāḥiẓ, ii, 87–137; vert.: Éphèbes et Courtisanes, traduit par Maati Kabbal, préface et notes de Malek Chebel, Paris 1997.
– Al-Djāḥiẓ, ‘Manāqib al-Turk,’ in Rasāʾil al-Djāḥiẓ, i, 1–86; anders in G. Van Vloten, Tria opuscula etc., Leiden 1903, 1–56. Vertaald door Oskar Rescher? Nog niet gevonden.
– De taal der engelen. 1250 jaar klassiek Arabisch proza. Samengesteld en ingeleid door Arnoud Vrolijk, Amsterdam/Antwerpen 2002.

Secundair
-Susanne Enderwitz, Gesellschaftlicher Rang und ethnische Legitimation. Der arabische Schriftsteller Abū ʿUṯman al-Ǧāḥiẓ (gest. 868) über die Afrikaner, Perser und Araber in der islamischen Gesellschaft, Freiburg 1979.
– G.S.P. Freeman-Grenville en A. Popovic, ‘Zandj,’ in EI2.
– Ibrahim Geries, ‘Al-Maḥāsin wa-l-Masāwī,’ in EI2.
– Ibrahim Geries, Un genre littéraire arabe: al-maḥāsin wa-l-masāwī, Paris 1977.
– G. Rotter, Die Stellung des Negers in der islamisch-arabischen Gesellschaft bis zum XVI. Jahrhundert, Diss. Bonn 1967.

Terug naar Inhoud