Het Westen

OccidentalismWaar ligt het toch, dat ‘Westen’, waar boze jongens zo graag tegenaan schoppen? De windrichting van die naam kunt U beter vergeten. Als ik op mijn telefoonabonnement afga bestaat het Westen uit de Verenigde Staten, Canada, West-Europa en Australië. Met die gebieden kan ik namelijk na betaling van € 3,90 per maand verder kostenloos bellen. Er zijn meer landen die tot het Westen behoren, maar welke? Nieuw-Zeeland in ieder geval, maar ook Japan, Singapore, Israël, Mauritius, Turkije, Argentinië? Het Westen ergens te zoeken lijkt een even vruchteloze bezigheid als het zoeken naar de ‘Oriënt’. Ook het Westen bestaat vooral in de gedachten van mensen, en het is niet altijd hetzelfde geweest. Het Niet-Westen kunnen we moeilijk Oriënt noemen; tweede of derde Wereld gaat ook niet, noemen we het eenvoudig het Niet-Westen.

– ­Voor Voltaire, omstreeks 1750, was Engeland het Westen: individuele vrijheid en de beurs, in tegenstelling tot de rigide staatscontrole in Frankrijk. Vrij stromend geld maakt vrij.
– ­Voor Duitsers ± 1800 waren het Frankrijk en Engeland; ook nog voor Richard Wagner, die het destijds kosmopolitische, ultramoderne Parijs in contrast zag met de ‘knusse achterlijkheid van Duitsland’. (Hoewel hij graag verfijnd damesondergoed uit Parijs bestelde – ja, dat droeg hij graag op zijn gevoelige huid. Dus geen baaien Beierse onderbroeken, maar wel degelijk spulletjes uit het Westen.)
– Fontane zag in London ook het vrije geldverkeer, maar beoordeelde dat niet zo positief als Voltaire: ‘de gele goudkoorts, de horigheid van alle zielen aan de duivel van de Mammon’.
– ­Voor Rusland in de negentiende eeuw was het Westen vooral Duitsland: het land waar alles zakelijk en correct verliep, maar waar de mensen geen ‘ziel’ hadden. Voor Tolstoi was het echter ook Japan. Hij beschrijft de Japanse overwinning op Rusland van 1905 als de overwinning van het westerse materialisme op de Aziatische ziel van Rusland.
– ­Voor Japan was het Westen voor en tijdens de Tweede Wereldoorlog alles wat modern was, en vooral Amerika. Japanse intellectuelen probeerden ‘het moderne te overwinnen,’ net als Nazi-Duitsland dat deed en Iran onder Khomeini. Tegenwoordig hoort Japan zelf bij het Westen — net als Duitsland.
– ­Voor Hitler was het Westen Amerika + de Joden.
– Voor de Sovjet-Unie was het Westen vooral de NAVO, dus Amerika en West-Europa.

Dit alles ontleen ik aan het uitstekende boek van Buruma en Margalit, van welks omslag hierboven een foto staat.

Voor vele moslims, zelfs voor moslims die ‘in’ het Westen wonen, is het de coalitie van USA, wereldkapitalisme, joden en kruisvaarders, die erop uit is, schade toe te brengen aan ‘de Islam’– wie is dat nou weer?

Afgezien van de geografie: in het Westen lijkt vooral grote rijkdom, veel vrijheid en veel moderniteit te heersen.

.

Een lijstje, tot niets verplichtend nog:
Het Westen
– is democratisch, of wordt tenminste niet ‘links-dictatoriaal’ geregeerd.
– is internationaal, kosmopolitisch, geglobaliseerd.
– heeft een overwegend liberale, niet door de staat geleide economie.
– hoopt geld op, niet in de laatste plaats door uitbuiting van het Niet-Westen.
– heeft geen te verheerlijken stammenstructuur, geen totalitarisme.
– is de anonieme stad waar alles te koop is (inclusief de hoer van Babylon). Het Niet-Westen is het knusse dorp met zijn traditionele cultuur, waar iedereen elkaar kent.
– is koud, gevoelsarm, heeft geen (Russische) ziel en geen soul.
– presenteert zich vaak wat lullig (Obama, Juncker), in tegenstelling tot de grandeur van Hitler, Stalin, Ceaușescu, Bokassa, Poetin, Erdoğan, Kim Il 1–3 enzovoort.
– is onheldhaftig, laf: een westerling sterft niet graag voor keizer, God of vaderland. Eer heeft hij niet (meer).
– wordt vaak bestreden, maar te zelfder tijd ook benijd. De niet-westerling zou er (stiekem) graag bij horen, maar kan het niet.
– bemoeit zich overal mee en dat is schandalig! Maar bij natuurrampen, volkerenmoord of bloedige oorlogen heet het al gauw: Waarom doet het Westen niets?

Kortom: het Westen is van alles de schuld. Maar wat zouden we graag medeschuldig zijn! Wie niet tot het Westen kan of mag behoren koestert er vaak een wrok tegen.

Vele wereldbewoners mogen inderdaad niet tot het Westen behoren, omdat hun de vrijheid en een aandeel in de welvaart (en daarmee toegang tot scholing) ontzegd wordt. De boosdoeners zijn echt niet altijd akelige dictatoren in Azië of Afrika: vaak genoeg heeft ook het Westen zelf democratische ontwikkelingen op die continenten verhinderd en doet dat nog. Delfstoffen en andere waardevolle spullen ontvangt het Westen immers graag uit één gehoorzame hand.

Vele anderen kunnen niet tot het Westen behoren. Vrij zijn, steeds kiezen, vaak alleen zijn, je eigen verantwoordelijkheid dragen en almaar energie ontplooien om mee te komen met het moderne leven is zwaar werk. Ik vind het persoonlijk vaak ook moeilijk om een westerling te zijn en voor iemand als, pakweg, Mohammed B. zal dat nog meer het geval zijn geweest. Hij kreeg de kans: een HAVO-diploma heeft hij toch maar gehaald en dat is niet niks. Maar in zijn vervolgstudie is hij mislukt; hij kon ook het juiste vak niet kiezen. Daarbij zal hij slecht begeleid zijn en zijn medestudenten waren niet aardig voor hem, maar hij had zelf ook niet de energie en de durf om er nog tegenaan te gaan en zijn plaats in dat Westen te veroveren. Voor een migrantenzoon met zijn achtergrond was dat zonder twijfel extra moeilijk, ook omdat de reeds gezeten westerlingen tegenwerkten. Dan dus gevlucht in het Niet-Westen, wat in zijn geval tamelijk kunstmatig was.

En die vrijheid, wat kan die beangstigend zijn. Ik denk even aan de brieven van Sayyid Qutb (Cairo 1906–1969). Voordat hij Moslim Broeder werd en invloedrijke fundamentalistische boeken ging schrijven bezocht hij de Verenigde Staten en hij deed het in zijn broek! Vrijpostige vrouwen die soms een glas te veel dronken; grote, grove, soms getatoëeerde manspersonen, een dansfeestje in het parochiehuis van het provinciestadje waar hij verbleef: het waren allemaal zaken die hem zeer beangstigden en zijn vlucht in de godsvrucht bespoedigden. Hij kon daar niet bijhoren.

Ik denk ook aan de novelle van Yahya Haqqi, De lamp van Oemm Hashim (1940). Een Egyptische jongen mag in Engeland medicijnen studeren en dat lukt goed. Het beangstigende voor hem is een vriendin, een vrouwelijke arts die zich zelfstandig, ja soeverein gedraagt. Niet heerszuchtig of onsympathiek, maar hij voelt zich ten opzichte van haar zeer minderwaardig. Ook hier speelt Sexualangst een rol. En als hij in Cairo terug is kan hij met zijn ‘westerse’ vakkennis niet uit de voeten.

Poetin, die heeft het ook niet gekund. Misschien had hij zijn land best willen moderniseren en opengooien, wie zal het zeggen; maar het bleek te moeilijk. Zijn persoonlijke ontwikkelingsgang had hij niet mee en de toestand in het land was ook een immens probleem. Het makkelijkere alternatief is anti-westers zijn.

Wie niet met het Westen mag of kan meedoen gaat wrok koesteren en wordt anti-westers; uiteraard vanuit de volle, zo nodig religieus onderbouwde overtuiging dat het Westen minderwaardig, abject of zondig is. Dan zijn de druiven zuur en de rapen gaar. Dat sluit overigens de imitatie van datzelfde Westen niet uit: met name Arabieren zijn echte Amerika-fans, veel meer dan wij. En al die Salafisten zijn een stuk westerser dan ze zelf beseffen.
.
Het is niet gezegd dat het Westen altijd zal bestaan. Vrijheid en rijkdom nemen af in het Westen, of beperken zich tot zo kleine kringen dat het soms weer trekken van een eeuwenoude dictatuur krijgt. Daarentegen neemt de moderniteit in het onvrije Niet-Westen toe; denk aan China en Iran. Aan de zogenaamde ‘westerse waarden’ gelooft de wereld steeds minder, het Westen zelf niet uitgezonderd.

Dit was zomaar een opzetje. Hierover moest maar eens een echt opstel komen; het onderwerp is van groot belang voor onze tijd.

P.S.: Twaalfhonderd jaar geleden was Bagdad het Westen!

Terug naar Inhoud