Abd al-Malik oefent zich in wreedheid en moord

(Fragment. Ter verduidelijking kunt U eerst dit lezen)

Eenmaal kalief zag ‘Abd al-Malik zich geconfronteerd met een aantal tegenstanders die hem niet wilden erkennen. Voordat hij zich tegen zijn sterke rivaal in Arabië zou wenden moest hij schoon schip maken in Syrië.
Daar kreeg hij te maken met ‘Amr ibn Sa‘īd, bijgenaamd Al-Ashdaq (?–689). Deze Umayyade had op verdienstelijke wijze hoge posten bekleed, onder andere als generaal en gouverneur van Mekka en van Medina. Toen Marwān tot kalief werd uitgeroepen had hij ‘Amr beloofd dat hij de volgende kalief zou worden: als vooraanstaand en populair lid van de clan was hij een plausibele kandidaat. Maar zodra Marwān kalief was geworden forceerde hij de huldiging van zijn eigen zonen. Toen ‘Abd al-Malik zijn vader na diens korte regering inderdaad opvolgde was ‘Amr vervuld van wrok. Toch zag hij voor zich nog een kans in de toekomst. Eens vergezelde hij ‘Abd al-Malik op een expeditie naar Irak. Ergens onderweg sprak hij ‘Abd al-Malik erop aan:

  • ‘Nu ga je naar Irak. Jouw vader heeft mij deze zaak1 beloofd voor na zijn dood. Daarom heb ik aan zijn kant gestreden, maar wat ik van hem te verduren heb gekregen is je niet onbekend. Beloof mij nu de zaak voor na jouw dood.’ Maar ‘Abd al-Malik gaf hem geen antwoord.2

De nacht daarop sloop ‘Amr stiekem met een aantal aanhangers weg uit het legerkamp en ging terug naar Damascus. Hij wist ‘Abd al-Maliks plaatsvervanger aldaar uit te schakelen en beheerste nu de stad, waar hij niet zonder aanhang was. ‘Abd al-Malik zag zich genoodzaakt terug te keren om zijn eigen hoofdstad terug te veroveren. ‘Amr gaf zich over op voorwaarde dat hem lijf en leven geschonken zouden worden.
Maar ‘Abd al-Malik was niet werkelijk van plan hem in leven te laten. Op een dag nodigde hij hem uit naar zijn paleis. ‘Amrs omgeving ontried hem sterk daarheen te gaan, maar hij luisterde niet naar hen, al trok hij voor alle zekerheid wel een maliënhemd aan. Hij nam honderd man personeel mee, maar daarvan mocht er maar één mee naar binnen. Eenmaal daar aangekomen rook hij onraad toen hij de vele soldaten en verwanten van de kalief zag en hij stuurde die ene slaaf weg om hulp te gaan halen bij zijn broer. De slaaf begreep de opdracht echter niet goed en de hulp bleef uit.

‘Abd al-Malik begon met hem te intimideren en te pesten. Hij liet hem zijn zwaard afnemen en sloeg hem in de boeien, met zijn handen achter op zijn nek gebonden.

  • Daarop gaf ‘Abd al-Malik hem een ruk waardoor hij met zijn mond tegen de bank sloeg en zijn voortand brak.
    ‘Verdomme nog aan toe,’ zei ‘Amr, ‘ik hoop dat je hier genoeg aan hebt en niet nog iets ergers wilt!’
    ‘Als ik wist dat je mij zou sparen,’ antwoorde ‘Abd al-Malik, ‘zou ik jou sparen en je laten lopen. Maar er zijn nooit twee mannen ergens in een situatie als deze geweest zonder dat de ene de andere eruit gooide.’
    Toen ‘Amr merkte dat zijn tand was afgebroken en besefte wat ‘Abd al-Malik van plan was zei hij: ‘Ga je ons verdrag breken, Ibn al-Zarqā’?’
    ‘Abd al-Malik liet zich nu een lans te brengen. Hij zwaaide ermee en slingerde hem naar ‘Amr, maar het wapen drong niet in zijn lichaam. Hij deed het nog eens, weer zonder resultaat. Hij gaf een klap op ‘Amrs arm en voelde dat hij een maliënhemd droeg. Hij moest lachen en zei: ‘Een maliënhemd ook nog hè! Je bent wel goed voorbereid gekomen! Knaap, breng mij het korte zwaard.’ Hij kreeg het aangereikt en gaf zijn mannen opdracht ‘Amr tegen de grond te werken. ‘Abd al-Malik ging op zijn borst zitten en sneed hem de keel door, daarbij reciterend:
    –    ‘Amr, als je niet ophoudt te schelden en te schimpen
    –    sla ik je zo dat de uil zal schreeuwen: ‘Geef me te drinken!’ 3
    ‘Abd al-Malik schokte en trilde. Zo vergaat het, naar men zegt, een man als hij een familielid doodt. ‘Abd al-Malik werd van ‘Amrs borst gehaald en op de bank gelegd. Hij zei: ‘Nooit heb ik zoiets meegemaakt: hij is gedood door iemand die deze wereld bezit@ en het hiernamaals niet zocht.’
    ‘Amrs broer Yahyā en zijn mannen drongen het huis van binnen, waar de broers van ‘Abd al-Malik zich bevonden. Hen scholden ze uit, evenals de protégé’s die bij hen waren. De laatsten gingen het gevecht aan met Yahyā en zijn mannen.
    Toen verscheen ‘Abd al-Rahmān ibn Umm al-Hakam al-Thaqafī. Hem werd het hoofd van ‘Amr overhandigd, dat hij de mensen toewierp. ‘Abd al-Maliks broer ‘Abd al-Azīz stond op, deed geld in beurzen en begon ook die naar de mensen te gooien. Toen ze het geld ontdekten en het hoofd zagen grepen zij het geld en gingen uiteen.4

De kalief ‘schokte en trilde’. Een heerser kon natuurlijk altijd een beul of lijfwacht opdracht geven discreet ergens een tegenstander om te brengen. Maar volgens dit verhaal wenste ‘Abd al-Malik de moord persoonlijk uit te voeren, in aanwezigheid van getuigen. Makkelijk viel hem dit dus niet en trots was hij er ook niet op. Misschien wilde ‘Abd al-Malik zijn omgeving laten weten wat voor iemand hij was, en dat hij meedogenloos kon aanpakken als dat nodig was. Misschien wilde hij dat vooral ook aan zich zelf laten zien, omdat hij zich nog in wreedheid moest oefenen. Zijn eerste veertig levensjaren waren relatief rustig geweest, maar als heerser moest hij hard en wreed kunnen zijn; dat begreep hij heel goed. Op zijn munten liet hij zich niet voor niets afbeelden met een zwaard en een zweep.

Als jongens zouden ‘Abd al-Malik en ‘Amr al meermalen hebben gevochten, daartoe aangemoedigd door ‘Abd al-Maliks grootmoeder Umm Marwān.

  • (Van ‘Awāna:) De vijandschap tussen ‘Abd al-Malik en ‘Amr was oud zeer. De moeder van ‘Amr en Muhammad ibn Sa‘īd was Umm al-Banīn. ‘Abd al-Malik en Mu‘āwiya waren de zonen van Marwān. Toen ze nog jongens waren gingen ze vaak naar Umm Marwān om bij haar wat te praten. Met ‘Abd al-Malik en Mu‘āwiya kwam er vaak een zwarte slaaf van hen mee. Als ze bij haar kwamen maakte Umm Marwān eten voor hen klaar en zette elk van hen een aparte schotel voor. Ze stookte voortdurend tussen Mu‘āwiya ibn Marwān en Muhammad ibn Sa‘īd, en tussen ‘Abd al-Malik en ‘Amr ibn Sa‘īd. Dan raakten ze in gevecht en gingen uit elkaar zonder verder nog een woord te wisselen. Umm Marwān zei altijd: ‘Als deze twee geen verstand hebben, dan die andere twee.’ Dat was haar gewoonte, telkens als ze bij haar kwamen, tot zij de haat in hun harten had geplant.5

Dat moeten vreemde etentjes geweest zijn bij oma. Wilde zij de rivaliteit tussen de beide takken van de clan Umayya aanwakkeren, in de hoop dat háár gebroed al vroeg de overhand zou krijgen en met de anderen zou afrekenen? Of heeft dit verhaal de latere rivaliteit in het verleden terug geprojecteerd? Dat is goed mogelijk, want het motief ‘oud zeer’ komt ook voor in andere teksten over deze affaire. ‘Amr had vier zonen, en toen hun vader was vermoord vroegen zij zich af hoe hun overlevingskansen lagen. Ze namen de vlucht naar voren om  hun positie bij de kalief te verbeteren.

  • (Van ‘Awāna:) De zonen van ‘Amr verschenen voor ‘Abd al-Malik na het herstel van de rijkseenheid (djamā‘a). Zij waren met hun vieren: Umayya, Sa‘īd, Ismā‘īl en Muhammad. Toen ‘Abd al-Malik hen zag zei hij: ‘Jullie zijn mannen uit een nobele familie, die jezelf altijd beter hebben gevonden dan al je verwanten, al had God jullie dat niet vergund. Wat er gebeurd is tussen jullie vader en mij was niets nieuws; het was een oud zeer, dat in de pre-islamitische tijd (djāhiliya) diep geworteld was in de zielen van jullie voorouders en de onze.’
    Umayya, de oudste, kon geen woord uitbrengen; hij was de nobelste en de intelligentste. Dus Sa‘īd, de middelste, stond op en zei: ‘Vorst der Gelovigen, waarom verwijt U ons iets uit de pre-islamitische tijd, nu God de islam heeft gebracht en het oude omver gehaald heeft, en ons het paradijs beloofd heeft en heeft gewaarschuwd voor het hellevuur? Wat er tussen U en ‘Amr is gebeurd: ‘Amr was uw neef en U weet het best wat U deed. ‘Amr is voor God verschenen, en God volstaat om af te rekenen.6 Bij mijn leven, als U ons straft voor wat er gebeurd is, dan is het voor ons onder de aarde beter dan erop.’
    ‘Abd al-Malik was zeer geroerd en voelde een grote mildheid jegens hen. Hij zei: ‘Jullie vader stelde me voor de keus: hem te doden of door hem gedood te worden, dus ik verkoos hem te doden. Maar jullie — wat heb ik naar jullie verlangd, wat voel ik mij aan jullie verwant, en natuurlijk heb ik oog voor jullie rechten!’ Dus hij gaf hun een grote beloning, betoonde hun zijn gunst en hield hen dicht bij zich.7

Het begrip ‘pre-islamitische tijd’ (djāhiliya) verwijst in ‘Abd al-Maliks mond naar een zeer ver verleden8—hoewel de moord nog vers in het geheugen lag. Dat de vete oud en overgeërfd was moest blijkbaar als excuus dienen of tenminste tot begrip leiden. ‘Amrs zoon Sa‘īd pakt het handig op en wijst erop dat de islam al het oude zeer uit de djāhilīya inderdaad ongeldig heeft gemaakt.
Het gedrag van ‘Abd al-Malik jegens die vier zonen is typisch voor hem toen zijn macht gevestigd was: zo min mogelijk mensen van zich vervreemden, zeker niet in Syrië, zeker niet uit de clan Umayya. De mensen bij zich houden.

————————————————-

Om even te ontnuchteren: er bestaan ook korte overleveringen, die iets heel anders vertellen:

  • Er wordt ook verteld: Toen ‘Abd al-Malik ‘Amr die ruk gaf waardoor zijn tand eruit vloog, begon ‘Amr daarover te wrijven. ‘Abd al-Malik zei tegen hem: ‘Ik zie dat je je tand zo belangrijk vindt dat je me nooit meer welgezind zult zijn.’ En hij gaf bevel hem te onthoofden.9

En:

  • (Van ‘Awāna:) Er wordt ook gezegd: Toen ‘Abd al-Malik naar het gebed ging, gaf hij zijn slaaf Abū al-Zu‘ayzi‘a opdracht ‘Amr te doden. Dat deed deze, en hij gooide zijn hoofd naar de omstanders en naar zijn metgezellen.10

Dat waren alledaagsere manieren om af te rekenen met een politieke tegenstander. Maar zo krijg je natuurlijk nooit een spannend boek.

NOTEN
1. Het kalifaat.
2. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 784.
3. Die uil is ‘pre-islamitische’ folklore. Zolang een gedode man niet was gewroken vloog zijn ziel in de gedaante van een uil over zijn graf heen en weer en schreeuwde voortdurend: ‘Geef me [bloed] te drinken!’ (Toufic Fahd, La divination arabe, Leiden 1966, 513.)
4. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 788–91.
5. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 793–4.
6. Koran 4:6; 33:39.
7. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 795.
8. Of zou het woord hier gebruikt worden om de periode vóór de djamā‘a, ‘Abd al-Maliks eenmaking van het Arabisch-islamitische rijk aan te duiden? Voordat ik dat serieus kan beweren zou ik ten minste enkele andere bewijsplaatsen daarvan willen zien.
9. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 789.
10. al-Tabarī, Ta’rīkh ii, 791–2.

Diacritische tekens: Yaḥyā, ʿAbd al-Raḥmān ibn Umm al-Ḥakam, Muḥammad, al-Ṭabarī

ABD AL-MALIK IBN MARWAN: startpagina. De eerste kaliefen. Mu‘awiya’s opvolgers. De Umayyaden uit Medina verjaagd. Abd al-Malik geeft strategisch advies. As over Medina? Graanschepen voor Medina. Arbeidsloos inkomen. De Rotskoepel in Jeruzalem.

Terug naar Inhoud

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s