Godsbewijs: de Schepper voorkomt inflatie

🇩🇪 Vandaag weer eens een fragment uit het Arabische, overwegend christelijke werkje Kitāb al-i‘tibār fī al-malakūt van Djibrīl ibn Nūh,1 een collectie van ongeveer honderd teleologische godsbewijzen (arguments from design), waarschijnlijk uit de negende eeuw. Zie voor meer over dat boekje hier. Uit dezelfde tekst had ik al fragmenten gebracht over de slurf van de olifant, de domheid van babies, de penis van de man, de menselijke stem en het hijgende hert.

De zorg van de Schepper voor zijn schepselen is ook te zien aan de schaarste van de edelmetalen. Hij heeft het de mensen onmogelijk gemaakt, deze metalen zelf te maken. Als zij dat wel konden en dus onbegrensd goud en zilver ter beschikking hadden, zou het geld waardeloos worden en de handel daarmee onmogelijk worden. Daarvoor heeft de Grote Ontwerper de mensheid willen behoeden. In de woorden van Djibrīl: 

  • Overweeg hoe kostbaar goud en zilver zijn, en hoe het vernuft van de mensen te kort schiet wanner zij proberen het te vervaardigen, hoewel zij dat zielsgraag willen en zich er erg voor inspannen. Als zij de kennis die zij nastreven zouden verkrijgen, zou deze onvermijdelijk zo algemeen bekend worden in de wereld dat er veel te veel goud en zilver zou komen en de koers ervan zou kelderen en ze zouden waardeloos worden, zodat ze geen nut meer zouden hebben bij kopen en verkopen, transacties, belastingen die geheven worden voor de sultan, en als spaarpot voor het nageslacht. Het is de mens echter wel gegeven om messing te vervaardigen uit koper, glas uit zand en meer van dergelijke dingen die geen kwaad kunnen. Je ziet dus dat mensen hun gang mogen gaan met zaken die onschadelijk voor hen zijn en hun dat onmogelijk gemaakt wordt bij stoffen die schadelijk voor hen zouden zijn als ze die verkregen.1

Niet alleen het zelf maken van edelmetalen is de mens ontzegd, ook de winning ervan in mijnen e.d. blijft beperkt, hoewel de voorkomens enorm zijn:

  • Mijnwerkers hebben ons verteld dat zij eens zeer diep in een bepaalde mijn doordrongen en terecht kwamen op een plek waar zij iets zagen als bergen van zilver. Maar vóór die plek liep er een enorme, onpeilbaar diepe rivier met een sterke stroming, zonder enige mogelijkheid om die over te steken. Later gingen zij terug om die plek te zoeken, maar ze konden hem niet meer vinden en gingen teleurgesteld heen.
    Overweeg nu hoe de schepper het ontworpen heeft. Hij wilde zijn knechten zijn almacht en de omvang van zijn schatten tonen om hun te laten weten dat hij, als hij hun bergen zilver wilde schenken, dat kon doen. Maar dat zou niet goed voor hen zijn, want het zou zijn zoals we al zeiden: het metaal zou in waarde dalen onder de mensen en van weinig nut zijn. Stel bij voorbeeld dat er onder de potten of andere voorwerpen die mensen kunnen maken iets buitengewoons verschijnt. Zo lang het bijzonder en zeldzaam blijft zal het duur zijn en zijn prijs houden, maar als het in overvloed ter beschikking komt zal de waarde dalen en de prijs zal kelderen. Hierin ligt de bevestiging van wat iemand eens heeft gezegd: ‘De kostbaarheid van dingen hangt af van hun schaarste.’ 2

De auteur, die uit Irak stamde, had blijkbaar nooit gehoord dat in het Westafrikaanse Ghāna 3 goud helemaal niet schaars was. Dat land stond namelijk bekend om zijn legendarische voorkomens van goud; het was als het ware het Eldorado van Afrika. Het goud groeide daar, naar men beweerde, als planten: ‘Goud groeit in het zand van dat land als peentjes; het wordt geplukt bij zonsopgang.’ 4 Welnu, in Ghāna was het niet de Schepper, maar een wijze koning die inflatie voorkwam: ‘De goudklompjes die worden gevonden in alle mijnen van zijn land zijn gereserveerd voor de koning. Hij laat ze niet uit zijn land naar een ander land gaan. Die klompjes kunnen van een ons tot een pond wegen. Zij laten alleen stofgoud het land uit. Als zij alles wat er in de mijnen gevonden werd het land uit zouden laten, zou er te veel goud in handen van de mensen komen en zou het zijn waarde verliezen.’5

Deze koning was niet de enige: vele vorsten hebben hun schatkamers volgeladen, en later deed de kerk hetzelfde, bij voorbeeld in Spanje, waar veel van het nieuwe goud uit Amerika niet op de markt kwam, maar ‘onschadelijk werd gemaakt’ in dure kerkelijke kunst. Alles indachtig de basisregel van de economie: ‘De kostbaarheid van dingen hangt af van hun schaarste.’

NOTEN:
1. Ook bekend als Dalā’il al-i‘tibār. Het werkje wordt vaak toegeschreven aan al-Djāhiz (gest. 868). De eerste (niet-kritische) uitgave verscheen in 1928 in Aleppo. Ik heb de tekst uit handschriften vastgesteld; nadere gegevens houd ik nog even voor me.

ثم فكر‏ في‏ عزة الذهب والفضّة‏ وقصور حيلة‏ الانس عمّا حاولوا من‏ صنعتهما على حرصهم واجتهادهم في‏ ذلك‏. ‏ فإنهم لو ظفزوا بما حاولوا من هذا العلم‏ كان لا محالة‏ سيظهر ويستفيض في‏ العالم حتّى‏ يكثر‏ الذهب والفضة‏ ويسقط عند الناس فلا تكون لهما قيمة ويبطل الانتفاع بهما في‏ الشراء والبيع والمعاملات والاتاوة‏ التي‏ تُجبَى الى السلطان والذخر‏ الذي‏ يذخر للأعقاب‏. وقد أعطي‏ الناس مع هذا صنعة‏ الشبه من النحاس والزجاج من الرمل وما أشبه ذلك مما لا مضرّة فيه‏. فانظر كيف أعطوا ارادتهم فيما لا‏ ضرر عليهم فيه ومنعوا ذلك فيما كان ضارّاً‏ ‏ لهم لو نالوه‏.

2.

أخبرنا أناس ممن يزاول المعادن أنّهم‏ أوغلوا في‏ بعضها فانتهوا الى موضع رأوا فيه أمثال الجبال من الفضّة،‏ ومن دون ذلك وادٍ‏ عظيم‏ يجري‏ منصلتًا بماء‏ غزير لا يدرك‏ غوره‏ ولا حيلة في‏ عبوره‏. ثم عادوا‏ يطلبونه فلم‏ يقفوا عليه فانصرفوا آسفين‏.
‏ ففكِّر الآن في هذا من تدبير الخالق‏. فانّه‏ جل ثناؤه أراد أن‏ يري‏ العباد قدرته وسعة خزائنه ليعلموا أنّه لو شاء أن‏ يمنحهم كالجبال من الفضّة لفعل،‏ ولكنه لا صلاح لهم في‏ ذلك،‏ لأنّه كان‏ يكون كما ذكرنا‏ بسقوط هذا الجوهر عند الناس وقلّة انتفاعهم به‏. واعتبر ذلك بأنّه قد‏ يظهر الشيء الطريف مما يُحدثه الناس من الأواني‏ والأمتعة‏. فما دام عزيزًا قليلاً‏ فهو نفيس جليل‏ آخذ للثمن،‏ فاذا فشا وكثر في‏ أيدي‏ الناس سقط عندهم وخست‏ ‏ قيمته‏. وفي‏ هذا مصداق قول القائل‏ انّ‏ نفاسة الأشياء من عزتها‏.

3. Dit historische Ghāna lag een flink stuk ten Noordwesten van de moderne staat Ghana, ongeveer in het huidige Mali; het moet een groot en machtig rijk zijn geweest.
4. Yāqūt ibn ‘Abdallāh al-Ḥamawī, Mu‘djam al-buldān, uitg. Ferdinand Wüstenfeld, 6 dln., Leipzig 1866–73, i, 822:  قال اين الفقيه: والذهب ينبت في رمل هذه البلاد كما ينبت الجزر وإنه يقطف عند بروغ الشمس . Dat deze goudplanten nu niet meer te vinden zijn ligt merkwaardigerwijze aan de islamisering van het gebied. Shihāb al-Dīn Ibn Faḍl Allāh al ‘Umarī, Al-ta‘rīf bil-muṣṭalaḥ al-sharīf, Cairo 1894, 27,6, wschl. beter in al-Droubi, A critical edition; beide niet ter beschikking, voor het ogenblik vertaald uit Corpus of early Arabic sources, 276:  ‘… for in Ghana and beyond it to the south are the places where gold grows and it has been found by experience that whenever the gold-plant land is taken and Islam and the call to prayer become widespread there the gold plant disappears from it.’
5. K. al-istibṣār 221:

أخبرنا أناس ممن يزاول المعادن أنّهم‏ أوغلوا في‏ بعضها فانتهوا الى موضع رأوا فيه أمثال الجبال من الفضّة،وإذا وجد في جميع معادن بلاد هذا الملك الندرة من الذهب اصطفاها الملك لنفسه ولم يتركها تخرج من بللده لغيره. و الندرة تكون من أوقية إلى رطل وإنما يتركون أن يخرج من بلادهم من الذهب ما كان رقيقًا، ولو تركوا كل ما يوجد في المعادن يخرج من بلادهم لكثر الذهب بأيدي الناس ولهان.

BIBLIOGRAFIE:
Corpus of early Arabic sources for West African History, vert. en uitg. J.F.P Hopkins & N. Levtzion, Cambridge [1981].
Kitāb al-istibṣār fī ‘aǧāʾib al-amṣār: waṣf Makka wa-‘l-Madina wa-Miṣr wa- bilād al-Maghrib / li-kātib marrākušī min kuttāb al-qarn as-sādis al-hiǧrī (12 m.), uitg. en commt. Sa‘d Zaghlūl ‘Abd al-Ḥamīd, A̓lexandrië 1958.
– Al-‘Umarī: Al-Droubi, Samīr, A critical edition of and study on Ibn Faḍl Allāh’s manual of secretaryship “al-Ta‘rīf bil-muṣṭalaḥ al-sharīf”, al-Karak 1992.

Terug naar Inhoud