Woordenboeken, gesproken Arabische talen/dialecten

Van de dialectwoordenboeken noem ik er maar twee. De rest is knudde, voor zover ik weet. Graag aanvullingen uwerzijds, maar ik neem alleen echt goede woordenboeken op.

  • Roel Otten en Jan Hoogland, Basiswoordenboek van het Marokkaans Arabisch. Marokkaans/Nederlands, Nederlands/Marokkaans, Muiderberg 1983. [Klein maar fijn; 8+934 smalle bladzijden. Past in de mouw van uw boernoes.]
  • El-Said Badawi & Martin Hinds, A Dictionary of Egyptian Arabic, Beirut 1986. [alleen Egyptisch-Engels]

Terug naar Inhoud

Woordenboeken, klassiek Arabisch

Onder klassiek-Arabisch wordt hier verstaan: het geschreven Arabisch van de oudere tijd, pakweg van voor 1850. Veel arabisten en studenten worstelen zich door oude Arabische teksten heen met behulp van het woordenboek van Wehr voor het Modern Standaardarabisch. Dat is treurig, maar wel te begrijpen, omdat de bestaande woordenboeken voor het oudere Arabisch met één uitzondering rampzalig slecht zijn. In het Nederlands is er helemaal niets. Wie Frans kent kan voor alledaags gebruik dit nemen:

  • A. de Biberstein Kazimirski, Dictionnaire arabe-français, contenant toutes les racines de la langue arabe, 2 dln., Paris 1860 en latere herdrukken. Online: Deel 1. Deel 2.

Een kleiner woordenboek is:

  • J. Belot, Al-Farāʾiḍ al-durrīya ʿarabī firansīAl-Faraid, Vocabulaire arabe-français à l’usage des étudiants, Beirut 1890 en latere herdrukken.

Wie Engels kent is aangewezen op:

  • J. G. Hava, Al-Farā’iḍ al-durrīya ʿarabī inkilīzī = Al-Faraid, Arabic English Dictionary, Beirut 1896 en latere herdrukken. [Verkrijgbaar in de USA. Ruim 1000 blz; niet iets kleiners nemen.]
    .
    E. W. Lane, Maddu-l-Qāmūs, An Arabic-English Lexicon, derived from the best and the most copious eastern sources …, Vol. 1–5, London 1863–74; Vol. 6–8, ed. by Stanley Lane Poole, London 1877–93. [versch. reprints, ook online te raadplegen en te downloaden]

Lane stierf bij de letter qāf. Zijn erfgenaam heeft de latere letters en ook een supplement nog uitgegeven, maar hij vond niet veel materiaal, dus die letters zijn zeer onvolledig behandeld. Lane’s werk is gebaseerd op een aantal middeleeuwse Arabische woordenboeken. Wat hij zelf geleerd had gedurende zijn zeer lange verblijf in Egypte heeft ook zijn weg in het Lexicon gevonden. Het zal duidelijk zijn dat dit woordenboek niet aan de moderne eisen voldoet. Woorden uit de koran worden vaak eerder theologisch dan taalkundig verklaard. Er staan veel betekenissen in, die bij nader inzien ook bij Hava te vinden waren. Maar daar stond slechts een woord, terwijl bij Lane een verklaring en een context gegeven wordt. De onmogelijke Lane is dus … eh ja, onmisbaar!
Het beste woordenboek is:

  • Wörterbuch der klassischen arabischen Sprache (WKAS), uitg. Deutsche Morgenländische Gesellschaft, Wiesbaden 1957–2009.

Het is een zog. Belegwörterbuch, d.w.z. uit een enorm corpus klassieke literatuur zijn de woorden genomen onder vermelding van de vindplaatsen. Daardoor is dit woordenboek voor alledaags gebruik eigenlijk te groot, maar wie de vindplaatsen negeert vindt toch alle relevante betekenissen van alle woorden, in het Duits en het Engels. Er kleven twee nadelen aan het WKAS: het kost honderden euro’s en het behandelt alleen de letters kāf en lām! Er zijn in Duitsland niet genoeg arabisten meer die bereid en in staat zijn om deze klus, die eigenlijk in de Arabische wereld had moeten worden verricht, af te maken. Bovendien is er geen geld meer voor.
Voor teksten uit Noord-Afrika en Spanje is soms handig:

  • Reinhart P. Dozy, Supplément aux dictionnaires arabes, 2 dln., Leiden 1881.

Wie al goed Arabisch kent kan gebruik maken van:

  • Buṭrus al-Bustānī, Kitāb Muḥīṭ al-Muḥīt: ay qāmūs muṭawwal li-l-lugha al-ʿarabīya, 2 dln., Beiroet 1867–70 en latere herdrukken,

of kan de omweg via Lane vermijden en zelf direct in de oude woordenboeken duiken, bijv.:

  • Ibn Manẓūr, Lisān al-ʿarab, 15 dln., Beirut 1955.
    .
    Muḥibb al-dīn Murtaḍā al-Zabīdī, Tādj al-ʿarūs, uitg. ʿAbd al-Sattār Aḥmad Farrāj, Kuwait 1965ff.

Zeer praktisch is de webpagina baheth waar met slechts één zoekopdracht (in Arabisch schrift) Lisān al-‘arab en nog enkele andere Arabisch-Arabische woordenboeken tegelijkertijd kunnen worden geraadpleegd. Als pdf gescande woordenboeken zijn hier te vinden (dank aan Frank Weigelt voor deze info). Maar als U daar vaak iets in op wilt zoeken is het een geblader van jewelste.
Speciaal voor de woordenschat van de koran is er

  • Elsaid M. Badawi en Muhammad Abdel Haleem, Arabic-English Dictionary of Qur’anic Usage, Leiden 2010.

en bescheidener:

  • A. A. Ambros en Stephan Procházka, A Concise Dictionary of Koranic Arabic, Wiesbaden 2004.

Terug naar Inhoud

Woordenboeken, Modern Standaardarabisch

Woordenboeken Arabisch zijn wereldwijd zeer matig. Als arabist moet je leren je te behelpen met wat er is. Als je een woordenboek in een andere taal opslaat, bijv. de grote van Dale Engels, merk je het enorme kwaliteitsverschil. Maar Nederland boft met zijn woordenboeken Arabisch. Er zijn twee kleine en twee grote. Omdat Arabische drukletters zoveel ruimte vragen zijn de grote minder groot dan zij eruit zien, maar toch heel behoorlijk. Ik adviseer principieel de aanschaf van de ‘grote’ woordenboeken. Ze zijn modern en van uitstekende kwaliteit. In de kleinere staat veel minder.

  • Marc van Mol, Leerwoordenboek Nederlands-Arabisch, Amsterdam (Bulaaq) 2005. 529 blz.
  • Marc van Mol, Leerwoordenboek Arabisch-Nederlands, Amsterdam (Bulaaq) 2007. 506 blz.
  • Jan Hoogland, Kees Versteegh en Manfred Woidich, Woordenboek Nederlands-Arabisch, Amsterdam (Bulaaq) 2003. 1283 blz.
  • Jan Hoogland, Kees Versteegh en Manfred Woidich, Woordenboek Arabisch-Nederlands, Amsterdam (Bulaaq) 2003. 1012 blz.

De Engelstalige wereld kan sinds kort ook beschikken over een goed woordenboek modern Arabisch.

  • Oxford Arabic Dictionary. Qāmūs Uksfūrd al-‘Arabī. Arabic-English, English-Arabic, ed. Tressy Arts et al., Oxford 2014.

Het op een na beste is de vertaling(!) van het Duitse woordenboek van Wehr:

  • J. M. Cowan (ed.), Arabic-English Dictionary: The Hans Wehr Dictionary of Modern Written Arabic, 4th. ed., Spoken Language Services 1993.

Duitsland heeft ook een redelijk aanbod. De vijfde druk van het Arabisch-Duitse woordenboek van Hans Wehr lijkt modern, maar de ouderwetsheid van de eerste uitgave (1952) schijnt nog door. Volgens mij had Wehr indertijd zijn assistent opdracht gegeven domweg het Glossar van Brünnow & Fischer, Arabische Chrestomathie aus Prosaschriftstellern over te typen. Veel woorden zijn dientengevolge verouderd of bizar. (Zie voor details het excurs op de Duitstalige versie van deze bladzijde.) Toch is die vijfde uitgave een redelijk bruikbaar werk; het is vooral goed in combinaties van werkwoorden met vaste voorzetsels. Het grotere en modernere werk van Schregle is nooit klaar gekomen. Er zijn twee kleinere Arabisch-Duitse woordenboeken en een redelijk bruikbaar Duits-Arabisch. Voor juristen is er een gespecialiseerd woordenboek.

  • Hans Wehr, Arabisches Wörterbuch für die Schriftsprache der Gegenwart, Arabisch-Deutsch, 5. Aufl., Wiesbaden 1985.   [Goedkopere herdruk meestal verkrijgbaar bij Lehnert & Landrock, 44 Sherif Str., Cairo, en in Beiroet. De vierde druk is goedkoper, maar ook 150 bladzijden dunner.]
  • Götz Schregle, Arabisch-deutsches Wörterbuch, Wiesbaden (Steiner Verlag) 1981–92.   [voortreffelijk, modern, groot, maar duur en nauwelijks verkrijgbaar. Het  loopt slechts tot qusṭanṭīna.]
  • Lorenz Kropfitsch, Handwörterbuch Arabisch-Deutsch, uitg. Langenscheidt 2003.  [goed en modern; kleiner dan Wehr.]
  • Götz Schregle e.a., Deutsch-arabisches Wörterbuch, Wiesbaden 1974.
  • Eberhard Leicher, Wörterbuch der arabischen Wirtschafts- und Rechtssprache, deutsch-arabisch, Baden-Baden 1991; idem, arabisch-deutsch, Baden-Baden 1992.

Voor Frans is er van alles; ik wil echter alleen een klein woordenboekje noemen waaruit ik indertijd veel heb geleerd, vooral uitdrukkingen:

  • Louis Saisse & Iskandar Chéhata, Vocabulaire français-arabe à l’usage des écoles d’Égypte et autres pays de langue arabe, London 1950. 396 blz.

Het enig bruikbare moderne Arabisch-Arabische woordenboek is:

  • Al-Mundjid fī al-lugha al-‘arabīya al-mu‘āṣira.

Dat is heel nuttig en biedt veel voorbeelden uit het dagelijks leven (1e druk 2000. Wél te onderscheiden van het bekende Mundjid fī al-lugha wal-a‘lām, daar heb je niets aan)(Deze alinea is van Frank Weigelt, Bergen, Noorwegen.)

Hoe komt het dat veel van die woordenboeken zo waardeloos zijn?
– Omdat de Arabische wereld niets onderneemt. Het beste Japanse woordenboek zal wel uit Japan komen en het beste Chinese uit China. Maar de Arabische wereld is tevreden met bizarre en verouderde woordenboeken uit de Middeleeuwen en produceert niets. Daarom ontbreekt er een goede basis voor Arabische woordenboeken van en naar vreemde talen.
– Omdat de westerse landen meestal kapitalistisch zijn. Geld verdienen kun je niet met woordenboeken, dus worden ze niet gemaakt. Hans Wehr werd destijds door de nazi’s aan het werk gezet, omdat talenkennis werd geacht de verovering van het Nabije Oosten te vergemakkelijken. De Nederlandse producten zijn met overheidssubsidie tot stand gebracht. Veel geld zal dat niet geweest zijn, maar zelfs zo’n fooi stelt bij voorbeeld de USA niet ter beschikking.
– Omdat het momenteel slecht gaat met de Arabische wereld. De taal der macht wordt altijd graag geleerd, dus met Chinees zal het op den duur wel goed komen, maar de Arabische landen zijn momenteel volkomen onmachtig. Er zijn dus ook maar weinig mensen die Arabisch willen leren en dienovereenkomstig weinig hulpmiddelen.

Zie ook hier:

Terug naar Inhoud

Grammatica Modern Standaardarabisch

In een leerboek worden de vormleer en de syntax van een taal brokstuksgewijs en door elkaar aangeboden. In een grammatica wordt dezelfde stof, en meestal nog meer, systematisch aangeboden. Beide soorten boek zouden eigenlijk scherp van elkaar gescheiden moeten worden. Maar omdat de grammatica’s van het Arabisch zo beperkt zijn, kunnen leerboeken soms toch nog helpen.
Een eenvoudige beginnersgrammatica waarin ook de vormleer goed wordt behandeld is:

  • Eckehard Schulz, Modernes Hocharabisch, Grammatik, Wiesbaden (Reichert), 2004, € 49,-

Ik signaleer ook even:

  • Karin C. Ryding, A Reference Grammar of Modern Standard Arabic, Cambridge 2005.

maar ik heb er zelf niet mee gewerkt en heb dus geen oordeel.

Gevorderden kunnen veel leren uit het volgende leerboek:

  • Blohm/Reuschel/Samarraie, Lehrbuch des modernen Arabisch, Teil II/1 und II/2, Leipzig (VEB Verlag Enzyklopädie) 1989, 2e dr.

Het heeft uiterlijk de onaantrekkelijkheid van een boek uit de DDR en zit vol drukfouten, maar als het U ernst is, moet U daar doorheen.
In het Engels is er een goede, vrij grote maar nogal onoverzichtelijke grammatica:

  • Elsaid Badawi, M.G. Carter & Adrian Gully, Modern Written Arabic. A Comprehensive Grammar, London (Routledge) 2004.

Een grote syntax van het Modern Standaardarabisch is in wording:

  • Hashem El-Ayoubi, Wolfdietrich Fischer und Michael Langer, Syntax der Arabischen Schriftsprache der Gegenwart, Wiesbaden (Reichert Verlag) 2001–.

Van de beloofde vier delen zijn er nu twee verschenen, samen 1770 blzz. Dit werk is nu al het beste dat er ooit geweest is. Na voltooiing zal op basis hiervan zeker een kleinere en overzichtelijkere syntax gemaakt worden, maar zal het ooit zover komen?
Gezien de noodtoestand bij de beschrijving van het oudere Arabisch kan deze Syntax ook bij de studie daarvan nuttig zijn.

Het oudere werk:

  • V. Cantarino, Syntax of Modern Arabic Prose, 3 dln., Bloomington/ London 1974–5.

is tamelijk gebrekkig en kan misschien beter in de kast blijven.

Als de bovengenoemde werken bij de lectuur van moderne teksten teleurstellen vlucht men in de grammatica’s voor het Klassiek-Arabisch.

Het vakblad is Zeitschrift für Arabische Linguistik (ZAL).

Terug naar Inhoud

Grammatica Klassiek-Arabisch

Bedoeld is de oudere taalfase van het Arabisch, vanaf 750–1800. Onvermijdelijk(?) in het begin is:

  • W. Fischer, Grammatik des klassischen Arabisch, Wiesbaden 1972 en latere uitg.

Of in het Engels:

  • W. Fischer, A Grammar of Classical Arabic, translated from the German by Jonathan Rodgers. New Haven 20023.

Het is een onaangenaam ding en de schrik van iedere student die op school geen grammatica meer heeft geleerd. Hybride taalbeschrijving, opeenstapeling van afkortingen. In de Engelse vertaling ziet het er iets beter uit.
Wie de moed heeft kan ook meteen verder springen naar het nog ouderwetsere, maar misschien betere werk dat ook downgeload kan worden:

  • W. Wright, A Grammar of the Arabic Language, 2 vols., Cambridge 18963.

Het eerste deel bevat de morfologie, het tweede de syntax. Ook bruikbaar bij het lezen van oude Arabische poëzie. Oudere drukken dan de derde moet U niet nemen.

Heel mooi voor gevorderden is:

  • H. Reckendorf, Arabische Syntax, Heidelberg 1921.

Voor specialisten zijn er dan nog de kleine lettertjes en de bijzondere problemen:

  • Th. Nöldeke, Zur Grammatik des classischen Arabisch, Wien 1897; […] bearbeitet und mit Zusätzen versehen von Anton Spitaler, Darmstadt 19632.
  • Die syntaktischen Verhältnisse des Arabischen, Leiden 19672.
  • Simon Hopkins, Studies in the Grammar of Early Arabic, Oxford (OUP) 1984.
  • Manfred Ullmann, Beiträge zur arabischen Grammatik, Wiesbaden 2013 (en vele andere publicaties van Ullmann).

Het vakblad is Zeitschrift für Arabische Linguistik (ZAL).

Terug naar Inhoud

Grammatica Egyptisch-Arabisch

Ik ken maar één grammatica van een modern Arabisch dialect, maar dat is meteen wel een goede:

Manfred Woidich, Das Kairenisch-Arabische. Eine Grammatik, Wiesbaden 2006.

Uitsluitend nuttig voor het gesproken Egyptisch-Arabisch dus. Denkt U niet dat er geen andere grammatica’s bestaan; alleen ik heb er nooit iets mee gedaan.

Terug naar Inhoud

Encyclopaedia of the Qur’ān = EQ

Dit is een van de belangrijkste wetenschappelijke naslagwerken over alle onderwerpen die met de koran of met de vroege islam te maken hebben. Het aardige van deze encyclopedie is dat hieraan ook moslimwetenschappers hebben meegewerkt. In Europa zijn daar nog niet veel van, maar in de Verenigde Staten wel. Omdat veel onderwerpen twee of meer maal worden behandeld is er voor elk wat wils.
Deze encyclopedie is te raadplegen in UB’s, is voor veel geld te koop en is ook online te raadplegen. Maar ook dat kost veel geld, tenzij U via een universiteitsnetwerk kostenloos toegang hebt.
De trefwoorden en de eigennamen uit de koran of bijbel worden in het Engels gegeven. Het juiste trefwoord moet U dus in het Engels te binnen schieten. Djāhilīya vindt U bij voorbeeld onder ‘Ignorance’. Deel 6 bevat een index op alle arabische begrippen, koranverzen en eigennamen die bij het zoeken behulpzaam is.
Hoe citeert U een artikel uit de Encyclopaedia of the Qur’ān? Er zijn mensen die alleen de titel van het artikel noemen. Ik vind het juister en beleefder ten opzichte van de schrijver om eerst de auteur te noemen. Het zijn tenslotte met name genoemde individuen die de artikelen geschreven hebben; zij dragen ook de verantwoording voor het daarin gezegde.
Ik citeer bij voorbeeld als volgt: W. E. Shepard, ‘Ignorance,’ in EQ. De afkorting is algemeen bekend en kan vooraan uw bibliografie eventueel nog verklaard worden. Anders dan de EI heeft de EQ één uitgeefster, die daar dan ook op een of andere manier genoemd moet worden

  • EQ = Jane Dammen McAuliffe (uitg.), Encyclopaedia of the Qur’ān, 6 dln., Leiden 2001–2006.
    of
    EQ = Encyclopaedia of the Qur’ān, uitg. Jane Dammen McAuliffe, 6 dln., Leiden 2001–2006.

Bij het citeren deelnummer, verschijningsjaar en paginanummer te noemen heeft alleen zin wanneer U de omvang of verschijningsdatum van het artikel wilt laten zien. Trefwoorden alfabetisch opzoeken kan verder iedereen.

Terug naar Inhoud