De hel volgens al-Kisa’i

(Over de auteur zie hier.)

Wahb ibn Munabbih heeft gezegd: De hel heeft zeven poorten; de afstand tussen elke twee van hen is een reis van vijfhonderd jaar. In iedere poort zijn zeventigduizend soorten foltering: touwen, handboeien, voetboeien, kettingen, vergiften, ḥamīm en zaqqūm.
De eerste is Djahannam (Gehenna). De tweede is Laẓā, die is voor de beeldendienaren. De derde is Hutama, voor Yādjūdj en Mādjūdj (Gog en Magog) en dergelijke ongelovigen. De vierde is Sa‘īr, die is voor de Satan, [zoals] God heeft gezegd: Wij hebben voor hen de kwelling van de vuurgloed (Sa‘īr) bereid (koran 67:5). De vijfde is Saqar, voor degenen die het gebed niet verrichten en geen aalmoezen geven, zoals Hij heeft gezegd: Wat heeft u in Saqar gebracht? Zij zullen zeggen: Wij behoorden niet tot degenen die het gebed verrichtten en de armen hebben wij niet gespijzigd; en wij hebben meegepraat met de leugensprekers en de Dag des Oordeels hebben wij geloochend, tot de zekere [dood] tot ons kwam (k. 74:42–47). De zesde is Djahīm, die is voor de joden, christenen en magiërs. De zevende is Hāwiya, die is voor de Halfhartigen, want Hij zegt: De halfhartigen komen in de laagste verdieping van het hellevuur (k. 4:145). Dit alles is ontleend aan Zijn woord: Zij heeft zeven poorten; elke van hen heeft een toegewezen deel (k. 15:44).
Ibn ‘Abbās heeft gezegd: Het paradijs is aan de rechterkant van de Troon en de hel is aan de linkerkant, en zij heeft zeven koppen.
Ka‘b al-Ahbār heeft gezegd: Zij heeft zeven lagen, zeven poorten en zeven koppen, waarvan elke drieëndertig monden heeft. In iedere mond zijn tongen, welker aantal niemand kent dan God; zij loven God op verschillende manieren. Er zijn daar bomen van vuur, waarvan de doorns als lange lansen zijn en laaien van vuur. Daaraan hangen vruchten van vuur en op iedere vrucht is een slang die de ongelovige bij zijn oogharen en lippen pakt en dan zijn huid afstroopt tot aan zijn voeten. En er zijn ook beulsknechten met ijzeren kromstaven in hun handen; elke daarvan heeft aan het eind driehonderdzestig zuilen van vuur, die djinns noch mensen kunnen dragen. Daarover zijn negentien engelen aangesteld, zoals God zegt: de huid verzengend; over haar zijn negentien (k. 74:29–30), die God niet ongehoorzaam zijn en hun bevelen uitvoeren.

Arabische bron: Al-Kisāʾī, Vita prophetarum, uitg. Isaac Eisenberg, Leiden 1922, 18–19.

صفة جهنم.
قال وهب بن منبه رضه: وأما جهنم فلها سبعة أبواب ما بين البابين مسيرة خمسمائة عام في كل باب سبعون ألف صنف من العذاب من قيود وأنكال وأغلال وسلاسل وسموم وحميم وزقوم. فأولى جهنم والثانية لَظَى وهي لعبدة الأصنام والثالثة الحُطَمَة وهي لياجوج وماجوج وما يشببههم من الكفار والرابعة السَعِير وهي للشيطان قال الله تعالى وَأَعْتَدْنَا لَهُمْ عَذَابَ السَّعِيرِ والخامسة سَقَرُ وهي لمن لا يصلّي ولا يزكّي وذلك قوله تعالى مَا سَلَكَكُمْ فِي سَقَرَ قَالُوا لَمْ نَكُ مِنَ الْمُصَلِّينَ وَلَمْ نَكُ نُطْعِمُ الْمِسْكِينَ وَكُنَّا نَخُوضُ مَعَ الْخَائِضِينَ وَكُنَّا نُكَذِّبُ بِيَوْمِ الدِّينِ حَتَّىٰ أَتَانَا الْيَقِينُ والسادسة الجَحِيمُ وهي لليهود والنصارى والمجوس والسابعة الهَاوِيَةُ وهي للمنافقين لقوله تعالى إِنَّ الْمُنَافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وهذا كله مأخوذ من قوله تعالى لَهَا سَبْعَةُ أَبْوَابٍ لِكُلِّ بَابٍ مِنْهُمْ جُزْءٌ مَقْسُومٌ، قال ابن عباس رضه الجنة عن يمين العرش والنار عن شماله ولها سبعة رؤوس. قال كعب الأحبار لها سبعة أطباق وسلعة أبواب وسبعة رؤوس في كل رأس ثلاثة وثلاثون فمًا في كل فم من الألسنة ما لا يحصي عددها الا الله تعالى وهي تسبّح الله بأنواع التسبيح وفيها أشجار من النار شوكها كأمثال الرماح الطوال فتلظى بالنيران وعليها أثمار من النار وعلى كل ثمرة حيّة تأخذ بأشفار عين الكافر وشفتيه فيسقط لحمه على قدميه وفيها زبانية في أيديهم مقامع من حديد في رأس كل مقمعة ثلثمائة وستون عمودًا من نار كل عمود يعجز عن حمله الجنّ والإنس وعليها تسعة عشر من الملائكة كما قال الله تعالى لَوَّاحَةٌ لِلْبَشَرِ عَلَيْهَا تِسْعَةَ عَشَرَ لا يعصون الله ما أمرهم ويفعلون ما يؤمرون.

Diakritische tekens: ḥamīm, Laẓā, Ḥuṭama, Djaḥīm, Kaʿb al-Aḥbār

Naar Profetenverhalen     Terug naar Inhoud

Profetenverhalen (korte definitie)

Profetenverhalen (Arabisch: قصص الأنبياء, qisas al-anbiyā’) vertellen niet over de profeet Mohammed (over hem zie sira), maar over de vroegere profeten. Moslims beschouwen bepaalde vooraanstaande personen uit de bijbel als profeet, die dat volgens de joodse en christelijke traditie niet waren: Abraham, Mozes, Jezus en andere.
De koran heeft al verhalen over die profeten verteld. In de vroege islam borduurden de zog. Vertellers daarop voort, gebruik makend van het materiaal van hun joodse en christelijke voorgangers, wat in later tijd minder gewaardeerd werd (isrāʾīlīyāt). Een bekende oude verteller van profetenverhalen was *Wahb ibn Munabbih (± 654–728). In latere eeuwen werden de verhalen gebundeld door al-Tha‘labī, al-Kisā’ī e.a.. De bundels vertellen niet alleen over de profeten, maar ook over de schepping en bijv. over de ruimtereis van Bulūqiyā, die in de hemel de profeet zocht.
Vele moslims kunnen deze vaak fantastische verhalen uit religieus oogpunt niet serieus nehmen, maar ze zijn te spannend en te grappig om weg te gooien, zodat ze vaak zijn herdrukt.
Enige proeven: Allochthone wolf. Ontharingspasta. De hel volgens al-Kisāʾī.

Lektuur: Roberto Tottoli, Biblical Prophets in the Qurʾān and Muslim Literature, London/New York (Routledge) 2002. Of als U liever het Itaiaanse origineel leest: I profeti biblici nella tradizione islamica, Brescia 1999.

Diakritische tekens: qiṣaṣ al-anbiyāʾ

Terug naar Inhoud

Al-Kisa’i

Muhammad ibn ‘Abdallāh al-Kisāʾī is een obscuur geworden Arabische auteur, van wie niet precies bekend is wie hij was en wanneer en waar hij geleefd heeft. Van hem bestaat er een boek getiteld Qisas al-anbiyāʾ (Profetenverhalen), dat is uitgegeven en in het Engels vertaald. In de islamitische wereld is het nauwelijks bekend, maar dat was vroeger kennelijk anders, want er bestaan veel handschriften van.
Zijn verzameling profetenverhalen is enerzijds heel wat magerder dan de veel bekendere collectie van al-Tha‘labī, maar heeft anderzijds oude ‘vertellers’-stof bewaard die elders niet voorkomt. Zoals altijd wemelen de verhalen van koranverzen, maar die zijn meer dan eens later toegevoegd aan een vertelling die aanvankelijk zonder exegetisch oogmerk werd verhaald. De profeten zijn bij al-Kisāʾī uitdrukkelijk wonderdoeners. Uiteraard wordt niet nagelaten de vooraanstaande plaats van Mohammed en van de stad Mekka te benadrukken. De ‘magerheid’ van de verhalen heeft tot het vermoeden aanleiding gegeven dat al-Kisāʾī’s boek oorspronkelijk een soort handboek voor vertellers is geweest, die hun eigen invulling aan de verhalen konden geven. In de verschillende handschriften is de tekst heel verschillend, wat erop wijst dat er een aantal herzieningen heeft plaatsgehad.

Al-Kisāʾī over de hel

BIBLIOGRFIE
Primair: Arabische tekst: Al-Kisāʾī, Vita prophetarum, uitg. Isaac Eisenberg, Leiden 1922. Engelse vertaling: Tales of the Prophets (Qisas al-anbiyā’), translated by Wheeler M. Thackston Jr., Chicago 1997.
Secundair: Roberto Tottoli, Biblical Prophets in the Qurʾān and Muslim Literature, London/New York (Routledge) 2002, 151–155; daar ook verdere bibliografie. Wat ouder: T. Nagel, ‘al-Kisāʾī,’ in EI2.

Diacritische tekens: Muḥammad , Qiṣaṣ

Naar Profetenverhalen                Terug naar Inhoud

De ‘Vertellers’, de eerste koranuitleggers

De behoefte aan koranuitleg werd aanvankelijk bevredigd door de ‘Vertellers’ (Arabisch: qāss, mv. qussās). Dat waren de eerste ‘islamitische’ intellectuelen, die vaak bijklusten als rechter of in de handel. In de tijd van de Umayyaden (661–750) mochten zij na de vrijdagspreek de gelovigen toespreken in de moskee. Ze legden de koran uit, vertelden over de profeet Mohammed, maar ook over de vroegere profeten, en schilderden het paradijs en de hel.
Hun vertelsels (qissa, mv. qisas) waren tegelijk stichtelijk en onderhoudend (kom daar vandaag eens om!) en vaak uitgesproken fantastisch. Als zij uitweidden over wat de koran vertelt over de vroegere profeten putten zij vaak uit joodse of christelijke vertellingen, zowel bijbelse als niet bijbelse, de zogeheten isrā’īlīyāt. Zo zetten zij voort wat in de koran al was begonnen: Mohammed wordt als laatste en beste profeet gepositioneerd in een reeks vroegere profeten, terwijl deze laatsten ook de trekken van Mohammed meekrijgen.
Na 700 werden de ‘Vertellers’ steeds vaker uit de moskeeën verbannen. Hun reputatie werd slechter; sommigen van hen eindigden op straat, waar zij ook hun publiek vonden. Hun neiging tot fantaseren ergerde de vrome gelovigen en hadith­geleerden toenemend, en het niet-islamitische materiaal dat zij verbreidden werd steeds minder acceptabel gevonden.
Omdat zij geen schrijvers waren, hun goede naam al vrij snel kwijt raakten en bij de Abbasiden­dynastie (vanaf 750) definitief uit de gratie waren, zijn er nauwelijks teksten van ‘Vertellers’ onder hun eigen naam in boeken bijeengebracht. (Een uitzondering is Wahb ibn Munabbih.) Vóór 750 bestonden er ook nauwelijks boeken. Maar hun vertelstof heeft in tenminste twee genres overleefd: in de sīra en in de tafsīr (koranexegese), ondanks alle pogingen van de auteurs in die genres om zich van hen te distantiëren en hun stof te fatsoeneren.
De ‘ulamā’, de geleerden namen geleidelijk hun plaats in. Zij hadden een geheel andere opvatting van hun taken. Het is niet zo dat er later niet meer naar aanleiding van koranteksten ‘verteld’ werd. Ik herinner slechts aan de uitvoerige Profetenverhalen uit de tiende eeuw. Alleen de status, het religieuze prestige van dergelijke verhalen werd geringer.
Bij wijze van voorbeeld twee oude teksten die duidelijk de sfeer van een ‘Verteller’ ademen:

  • Aan het bericht van ‘Abdallāh ibn Mas‘ūd ontleen ik het volgende: Telkens als Djibrīl hem [= de profeet] omhoog voerde naar een volgende hemel werd hem, als hij toestemming vroeg om binnen te treden, gevraagd wie hij bij zich had. Dan zei hij: ‘Mohammed,’ en als hij dan hun vraag of hij reeds gezonden was bevestigend beantwoordde, zeiden zij: ‘God schenke hem leven, deze broeder en vriend!’ tot hij hem naar de zevende hemel voerde, en ten slotte naar zijn Heer, die hem vijftig salaats per dag oplegde.
    De profeet heeft daarover verteld: Op de terugweg kwam ik langs Mūsā (Mozes), en wat een goede vriend was hij voor jullie! Hij vroeg mij:
    ‘Hoeveel gebeden zijn je opgelegd?’
    ‘Vijftig per dag.’
    ‘Het gebed is een zware last, en je volk is zwak. Keer dus terug naar de Heer en vraag hem, jou en je volk verlichting te schenken.’
    Dat deed ik, en hij nam er tien af. Toen ik weer langs Mūsā kwam zei hij dat weer, en zo ging het door tot er nog maar vijf salaats over waren. Maar toen ik daarop weer bij Mūsā kwam en hij mij nogmaals dezelfde raad gaf, antwoordde ik: ‘Ik ben nu zo dikwijls teruggegaan naar mijn Heer om dat te vragen, dat ik mij schaam; nu doe ik het niet meer.’
    Ten slotte zei de profeet: ‘Ieder van jullie die deze vijf salaats verricht in geloof en vertrouwen op de beloning, die zullen er vijftig vergolden worden.’ 1
  • ‘Abdallāh ibn ‘Amr levert over van Abū Muwayhiba, een vrijgelatene van de profeet: De profeet maakte mij midden in de nacht wakker en zei dat hem was opgedragen daar voor de doden te gaan bidden, en dat ik mee moest komen. Toen hij op de begraafplaats stond zei hij: ‘Gegroet, jullie in de graven. Jullie verkeren in een betere toestand dan de levenden. De verzoekingen komen als flarden van duistere nacht, de ene na de andere, en de laatste zal erger zijn dan de eerste.’ 2

NOTEN
1. Ibn Ishāq, SīraDas Leben Muhammed’s nach Muhammed Ibn Ishâk bearbeitet von Abd el-Malik Ibn Hischâm, uitg.. F. Wüstenfeld, Göttingen 1858–60, 271; Ibn Ishaak, Het leven van Mohammed, vert. Wim Raven, Amsterdam 2000, 87–87.
2. ibidem, 1000; ibidem, 244.

MEER LEZEN
– Ch. Pellat, „Kāss“ en„Kissa I“ in EI2.
– Lyall R. Armstrong, The Quṣṣāṣ of Early Islam, Leiden 2016.
– A. A. Duri, The Rise of Historical Writing among the Arabs, hg. und übers. Lawrence I. Conrad, Einf. Fred M. Donner, Princeton 1983, Index s. v. qisas.
– G. Vajda, ‘Isrā’īliyyāt,’ in EI2.
– I. Goldziher, Muhammedanische Studien i–ii, Halle 1888–90, vooral. ii, 160–170.
– Merlin S. Swartz, Ibn al-Jawzī’s Kitāb al-qussās wal-mudakkirīn. Including a Critical Edition, Annotated Translation and Introduction. Beirut [1969].
– al-Djāhiz, al-Bayān wal-tabyīn, uitg. ‘Abd al-Salām Muhammad Hārūn, Kairo, 4 Bde. 1985; i, 367–9.

Diakritische tekens: qāṣṣ, quṣṣāṣ, qiṣṣa, mv. qiṣaṣ,ʿulamāʾ, ṣalāt, Ibn Isḥāq, Ḳāṣṣ, Ḳiṣṣa, Isrāʾīliyyāt, quṣṣās, al-Djāḥiẓ, Muḥammad

Terug naar Inhoud

Allochthone wolf

Een fragment uit een profetenverhaal van al-Tha‘labī:
In koran 12:17 zeggen Jozefs broers, nadat hem in de woestijn hebben achtergelaten, tegen zijn vader Jacob: وتركنا يوسف عند متعنا فأكله الذئب We hebben Jozef achtergelaten bij onze spullen; toen heeft een wolf hem opgevreten. Het verhaal fantaseert daaromheen:

  • [Jacob] zei tegen hen: ‘Als het waar is dat een wolf Jozef heeft opgevreten, waar is die wolf dan? Breng hem hier!’
    Ze haalden hun touwen en stokken, trokken de woestijn in en joegen een wolf, die zij vingen en vastbonden. Die brachten ze bij Jacob en zetten hem voor hem neer.
    Hij zei: ‘Maak hem los!’ Dat deden ze en Jacob vroeg de wolf dichterbij te komen. Hij kwam langs de hele groep gestapt tot hij met gebogen hoofd voor Jacob stond.
    Jacob zei tegen hem: ‘Wolf, je hebt mijn zoon opgevreten, mijn oogappel, de geliefde van mijn hart en je hebt mij eindeloos verdriet en diepe smart bezorgd.’
    De wolf antwoordde: ‘Nee, bij uw grijze haar, profeet Gods! Ik heb helemaal geen zoon van u opgegeten. Het is ons verboden uw vlees en bloed te eten, van u profeten. Mij wordt hier onrecht aangedaan en ik word vals beschuldigd! Ik ben een wolf uit het buitenland, uit Egypte.’
    Toen vroeg Jacob hem: ‘En wat heeft je naar het land Kanaän gevoerd?’
    Hij zei: ‘Ik ben hier voor familiezaken, om wolven uit mijn familie te bezoeken.’ 1

De joodse oorsprong (isrā’īlīyāt) van het motief is duidelijk; het gaat terug op Genesis 37:33–35. De legende van de sprekende wolf bij Ginzberg2 is volgens hem van Arabische oorsprong. Een mooie huilerige smoes heeft de wolf hier.

  • … stond Jacob op en sprak tot zijn zonen, met betraande wangen: ‘Vooruit, neemt jullie zwaarden en bogen, gaat uit in het veld en zoekt; misschien vinden jullie het lichaam van mijn zoon en brengen jullie het me, zodat ik het kan begraven. Kijk ook uit naar wilde dieren, en vang het eerste dat jullie tegenkomen. Grijp het en breng het hier. Misschien zal God medelijden met mij hebben in mijn kommer en het dier dat mijn kind heeft verscheurd in jullie macht geven zodat ik mij erop kan wreken.’
    Jacobs zonen trokken de volgende morgen uit om het verzoek van hun vader na te komen, terwijl deze thuisbleef en huilde en rouwde om Jozef. In de wildernis vonden zij een wolf die zij vingen en levend bij Jacob brachten met de woorden: ‘Hier is het eerste wilde dier dat we tegenkwamen; we hebben het meegebracht, maar van het lichaam van uw zoon hebben geen spoor gezien.’ Jacob greep de wolf vast en sprak onder luid misbaar: ‘Waarom heb je mijn zoon Jozef verslonden, zonder enige vrees voor de God der wereld, en zonder rekening te houden met het verdriet dat jij mij zou aandoen? Jij hebt mijn zoon zonder reden verslonden; hij was aan geen enkele overtreding schuldig, en je hebt de verantwoordelijkheid voor zijn dood op mij afgewenteld. Maar God wreekt degene die wordt vervolgd.’
    Om Jacob te troosten opende God de mond van het dier en het sprak: ‘Zowaar de Heer leeft die mij geschapen heeft, en zowaar u leeft, mijn heer, ik heb uw zoon niet gezien en ik heb hem niet verscheurd. Ik kom uit een land ver weg om mijn eigen zoon te zoeken, die eenzelfde lot heeft ondergaan als de uwe. Hij is verdwenen en ik weet niet of hij dood is of leeft, en daarom ben ik tien dagen geleden hierheen gekomen om hem te zoeken. Toen ik vandaag op zoek was kwamen uw zoons mij tegen en zij grepen mij en brachten mij bij u, aldus mijn verdriet over mijn verloren zoon nog groter makend. Dit is mijn verhaal en nu, mensenkind, ben ik in uw handen. U kunt zich vandaag van mij ontdoen zoals het u goeddunkt, maar ik zweer u bij de God die mij geschapen heeft: ik heb uw zoon niet gezien en ik heb hem niet verscheurd; nooit is mensenvlees mij in de mond gekomen.’ Verbaasd over wat de wolf gezegd had liet Jacob hem ongehinderd gaan waarheen hij wilde, maar hij rouwde als tevoren over zijn zoon Jozef.

NOTEN:
1. At-Tha‘labī, Qiṣaṣ al-anbiyāʾ, Cairo 1347 (= 1929), blz. 81.

فقال لهم يعقوب: إن كنتم صادقين أنّ الذئب أكله فأين الذئب؟ أتوني به! فعمدوا الى حبالهم وعصيهم فأخذوها ومضوا الى الصحراء فاصطادوا ذئبًا وشدّوه وأوثقوه كتافًا، ثم حملوه الى يعقوب وأوقفوه بين يديه. فقال: حلّوا عقاله فحلّوه. فقال له يعقوب: أقبلْ فأقبل الذئب يتخطّى القوم حتى وقف بين يدي يعقوب منكسًا رأسه. فقال له يعقوب: أيّها الذئب أكلت ولدي وقرّة عيني وحبيب قلبي وثمرة فؤادي، لقد أورثتني حزنًا طويلاً وألمًا عظيمًا. قال فتكلّم الذئب قال: لا وحقّ شيبتك يا نبي الله ما أكلت لك ولدًا وإن لحومكم ودماءكم معشر الأنبياء لمحرّمة علينا. وإني لمظلوم مكذوب عليّ، وإني لذئب غريب من بلاد مصر. فقال يعقوب: وما أدخلك أرض كنعان؟ قال: جئت لأجل قرابة لي من الذئاب أزورهم وأصلهم.
(الثعلبي، قصص الأنبيا المسمّى بالعرائس، القاهرة ١٣٤٧، ص ٨١)

2. Louis Ginzberg, The Legends of the Jews, Philadelphia 1954–59, i, 28–9, online hier; v, 332 noot 66: Yashar Wa-Yesheb, 85a–85b. ‘This legend seems to be of Arabic origin, since in genuinely Jewish legends animals do not speak.’

Terug naar Inhoud