De dadjdjaal op het eiland (vertaalde hadith)

[…] van Fātima bint Qays, de zuster van al-Dahhāk ibn Qays, een vrouw van de eerste Emigranten: […] Ik hoorde de roeper van de profeet omroepen dat het tijd was voor het gezamenlijk gebed. Dus ging ik naar de moskee en verrichtte het gebed met de profeet, in de eerste vrouwenrij achter de mannen. Toen de profeet zijn gebed had beëindigd ging hij lachend op de preekstoel zitten en zei: Laat iedereen nog op zijn plek blijven zitten! Vervolgens zei hij:
– Weten jullie waarom ik jullie bijeen heb gehouden?
– Dat weten God en zijn gezant het beste, zeiden ze.
– Ik heb jullie niet hier gehouden, zei hij, om jullie te vermanen of schrik aan te jagen, maar omdat Tamīm al-Dārī, een christen die moslim is geworden, mij iets heeft verteld dat overeenstemt met wat ik jullie verteld heb over de masīh al-dadjdjāl.1
.
Hij vertelde dat hij zich met dertig man uit de Banū Lakhm en de Banū Djudhām had ingescheept en zij een maand lang op zee een speelbal van de golven waren. Toen waren ze voor anker gegaan op een eiland in de richting waar de zon ondergaat, en ze waren met een sloep op dat eiland aan wal gegaan. Daar kwamen ze een harig beest tegen, zo zwaar behaard dat ze zijn voorkant niet van de achterkant konden onderscheiden.
– O wee, wat ben jij voor iets? vroegen ze.
– Ik ben de djassāsa, antwoordde het dier, waarop zij vroegen wat dat was.
– Mensen, zei het beest, jullie moeten naar die man in het klooster gaan, want hij verlangt er erg naar, bepaalde zaken van jullie te horen.
Toen hij een van ons bij name noemde werden we bang dat het een duivelin was. We haasten ons dus naar dat klooster en vonden daar de grootste man die we ooit gezien hadden, met zijn handen geboeid in zijn nek en ijzeren boeien tussen zijn onderbenen tot aan zijn enkels.
– O wee, wie bent u?
– Van mij zouden jullie vlug genoeg gehoord hebben, maar vertel eens, wie zijn jullie?
– Wij zijn Arabieren, wij zijn aan boord van een schip gegaan, maar wij troffen een zeer onstuimige zee en bleven een maand lang een speelbal van de golven. Toen wierpen wij het anker bij uw eiland, we gingen in de sloep en gingen op het eiland aan wal, waar wij een harig beest ontmoetten, met zo veel haar dat de voorkant niet van de achterkant te onderscheiden was.
– O wee, wat ben jij voor iets? vroegen we.
– Ik ben de djassāsa, zei het beest, waarop wij vroegen wat dat was.
– Jullie moeten je naar die man in het klooster begeven, zei het, want hij verlangt er erg naar, bepaalde zaken van jullie te horen.
We haastten ons dus naar u toe want we waren bang voor dat beest en waren niet zeker dat het geen duivelin was.
[De geboeide man] zei:
– Vertel me over de dadelpalmen van Baysān.
– Wat wilt u precies weten?
– Ik vraag jullie of die bomen vrucht dragen of niet.
– Ja, zeiden we. Daarop vroeg hij:
– Ik denk dat ze binnenkort geen vrucht meer zullen dragen. Vervolgens zei hij:
-Vertel me over het meer van Tiberias.
– Wat wilt u precies weten?
– Staat er water in?
– Er staat heel veel water in. Daarop zei hij:
– Weldra zal het droogvallen. Vervolgens zei hij:
– Vertel me over de bron Zughar.
– Wat wilt u precies weten?
– Staat er water in, waarmee de bewoners hun land bevloeien?
– Ja, zeiden we, er staat veel water in en de bewoners bevloeien daarmee hun land. Vervolgens zei hij:
– Vertel me over de profeet der heidenen;2 wat heeft hij gedaan?
– Hij heeft Mekka verlaten en heeft zich in Yathrib [=Medina] gevestigd.
– Hebben de Arabieren hem bevochten?
– Ja.
– Wat heeft hij met hen gedaan?
Daarop vertelden wij hem, dat hij over de aangrenzende Arabieren de overwinning had behaald en zij hem gehoorzaamden.
– Is dat echt [al] gebeurd?
– Ja.
– Dat is beter voor hen, dat zij hem gehoorzamen. Nu zal ik iets over mijzelf vertellen. Ik ben de Messias (masīh);1 mij zal weldra worden toegestaan uit te breken, dus ik zal uitbreken en door het land reizen, en er zal geen stad zijn waar ik niet veertig dagen vertoef, behalve Mekka en Ṭayba, want die beide zijn mij verboden. Telkens als ik een van die twee wil betreden, komt een engel mij met getrokken zwaard tegemoet en verspert mij de weg; iedere andere doorgang wordt door engelen bewaakt.
.
Toen zei de profeet, terwijl hij met zijn stok op de preekstoel sloeg: Het is Ṭayba, het is Ṭayba, het is Ṭayba—dat wil zeggen Medina—had ik het jullie niet verteld?
– Ja, zeiden de mensen.
– Mij bevalt het verhaal van Tamīm, vervolgde de profeet, omdat het overeenstemt met wat ik jullie over [de dadjdjāl] en over Mekka en Medina verteld heb. Kijk, hij is in de Syrische Zee of in de Jemenitische Zee.3 Nee, toch niet: hij is in het Oosten, in het Oosten, in het Oosten! en hij gebaarde in de richting van het Oosten.
.
[Fātima bint Qays] zei: Dit verhaal heb ik van de profeet onthouden.4

—————————–
Tot zover de vertaling van dit wonderlijke verhaal. Weggelaten heb ik een groot stuk vooraf, waar de overleveraarster Fātima bint Qays over haar persoonlijke zaken spreekt. Op dit moment kan ik niet overzien in hoeverre dat invloed zou hebben op de interpretatie. Er zijn overigens ook tekstvarianten die meteen ter zake komen.
De stammen Lakhm en Djudhām zijn christelijke stammen; ook de verteller Tamīm was tot voor kort nog christen; bovendien is er sprake van een klooster. Maar verwantschap met wat voor christelijk verhaal dan ook is nog niet ontdekt.
De vraag wat de djassāsa is blijft in het verhaal nadrukkelijk onbeantwoord. Ook ik heb geen antwoord gevonden; een blik in het Syrische woordenboek heeft niets opgeleverd. Natuurlijk kunnen we aan het apokalyptische beest denken, dat volgens de christelijke overlevering uit de zee opkomt,5 en volgens de islamitische overlevering uit de aarde.6 Maar dat beest geldt niet als bijzonder behaard.
De zeevarenden zouden de dadjdjāl hebben ontmoet kort nadat de profeet zich in Medina had gevestigd. Zeer binnenkort zou hij uit zijn boeien bevrijd worden en op de wereld losgelaten worden. De komst van de dadjdjāl is dus ophanden; christelijke theologen spreken in zo’n geval van Näheerwartung. Het einde der tijden wordt niet in een verre toekomst verwacht, maar nu, binnenkort.
David Cook wijst erop dat de plaatsen waarnaar de dadjdjāl informeert (Baysān, Tiberias en Zughar) alle in Noord-Palestina resp. Zuid-Syrië liggen, en dat de vragen betrekking hebben op de waterstand. Cook vermoedt daarom, dat het verhaal ontstaan kan zijn na een rampzalige droogte in dat gebied, zoals er bij voorbeeld een was in het jaar 747. Dat bij het ontstaan van de voorspellende vertelling de voorspelde droogte al achter de rug was heeft men niet storend gevonden. Apocalyptische voorspellingen zijn immers altijd recyclebaar. Denkt u maar aan de mensen die op grond van de Maya-kalender geloofden dat op 21 december 2012 de wereld zou vergaan. Als de wereld dan toch niet vergaat wordt er doodleuk een nieuwe datum geprikt of ‘gevonden’. Echte apocalyptici laten zich niet tegenhouden.

NOTEN
1. Het woord dadjdjāl is ontleend aan de Syrische vertaling van de Bijbel, Matthaeus 24:24: mesīḥē daggālē, ‘valse messiassen’. Ook in het Arabisch komt de woordcombinatie al-masīh al-dadjdjāl vaak voor.
Er zijn drie dadjdjāl-overleveringen te onderscheiden: de ‘klassieke’ dadjdjāl, de op een eiland in het Westen vastgebonden daddjāl, die hier wordt behandeld, en Ibn Ṣayyād.
Over alle dadjdjāl-varianten zie David Cook, Studies in Muslim Apocalyptic, Princeton (NJ) 2002; over de onderhavige zie aldaar 117–120.
Over Ibn Sayyād zie ook Wim Raven, ‘Ibn Sayyād as an Islamic “Antichrist”. A reappraisal of the texts,’ in Wolfram Brandes en Felicitas Schmieder (uitg.), Endzeiten. Eschatologie in den monotheistischen Weltreligionen, Berlin 2008, blz. 261–291; hier te downloaden.
2. Traditionele moslims zullen waarschijnlijk willen vertalen: ‘de profeet der ongeletterden’, maar dat betekent niet zo veel. Hier is ummī misschien nog ἐθνικός, gentilis, niet-joods; dus ‘de profeet der heidenen,’ zoals Paulus de apostel der heidenen was.
3. De Middellandse Zee resp. de Rode Zee.
4. Muslim, Sahīh, Fitan 119 (2942):

حدثنا عبد الوارث بن عبد الصمد بن عبد الوارث وحجاج بن الشاعر كلاهما عن عبد الصمد (واللفظ لعبد الوارث بن عبد الصمد) حدثنا أبي عن جدي عن الحسين بن ذكوان حدثنا ابن بريدة حدثني عامر بن شراحيل الشعبي شعب همدان أنه سأل فاطمة بنت قيس أخت الضحاك بن قيس وكانت من المهاجرات الأول […] سمعت نداء المنادي منادي رسول الله ص ينادي الصلاة جامعة. فخرجت إلى المسجد فصليت مع رسول الله ص فكنت في صف النساء التي تلي ظهور القوم. فلما قضى رسول الله ص صلاته جلس على المنبر وهو يضحك فقال ليلزم كل إنسان مصلاه. ثم قال أتدرون لم جمعتكم قالوا الله ورسوله أعلم قال إني والله ما جمعتكم لرغبة ولا لرهبة ولكن جمعتكم لأن تميما الداري كان رجلا نصرانيا فجاء فبايع وأسلم وحدثني حديثا وافق الذي كنت أحدثكم عن مسيح الدجال حدثني أنه ركب في سفينة بحرية مع ثلاثين رجلا من لخم وجذام فلعب بهم الموج شهرا في البحر. ثم أرفئوا إلى جزيرة في البحر حتى مغرب الشمس فجلسوا في أقرب السفينة فدخلوا الجزيرة فلقيتهم دابة أهلب كثير الشعر لا يدرون ما قبله من دبره من كثرة الشعر. فقالوا ويلك ما أنت فقالت أنا الجساسة قالوا وما الجساسة قالت: ”أيها القوم انطلقوا إلى هذا الرجل في الدير فإنه إلى خبركم بالأشواق. قال لما سمت لنا رجلا فرقنا منها أن تكون شيطانة. قال فانطلقنا سراعا حتى دخلنا الدير فإذا فيه أعظم إنسان رأيناه قط خلقا وأشده وثاقا مجموعة يداه إلى عنقه ما بين ركبتيه إلى كعبيه بالحديد. قلنا ويلك ما أنت قال قد قدرتم على خبري فأخبروني ما أنتم قالوا نحن أناس من العرب ركبنا في سفينة بحرية فصادفنا البحر حين اغتلم فلعب بنا الموج شهرا ثم أرفأنا إلى جزيرتك هذه فجلسنا في أقربها فدخلنا الجزيرة فلقيتنا دابة أهلب كثير الشعر لا يدرى ما قبله من دبره من كثرة الشعر فقلنا ويلك ما أنت. فقالت أنا الجساسة قلنا وما الجساسة قالت اعمدوا إلى هذا الرجل في الدير فإنه إلى خبركم بالأشواق فأقبلنا إليك سراعا وفزعنا منها ولم نأمن أن تكون شيطانة. فقال أخبِروني عن نخل بيسان. قلنا عن أي شأنها تستخبر قال أسألكم عن نخلها هل يثمر؟ قلنا له: نعم قال أما إنه يوشك أن لا تثمر. قال: أخبِروني عن بحيرة الطبرية. قلنا عن أي شأنها تستخبر قال هل فيها ماء؟ قالوا هي كثيرة الماء قال أما إن ماءها يوشك أن يذهب. قال أخبروني عن عين زُغَرَ. قالوا عن أي شأنها تستخبر؟ قال هل في العين ماء وهل يزرع أهلها بماء العين؟ قلنا له: نعم هي كثيرة الماء وأهلها يزرعون من مائها قال أخبروني عن نبي الأميين ما فعل قالوا قد خرج من مكة ونزل يثرب قال: أَقاتله العرب؟ قلنا: نعم. قال كيف صنع بهم فأخبرناه أنه قد ظهر على من يليه من العرب وأطاعوه قال لهم قد كان ذلك قلنا نعم قال أما إن ذاك خير لهم أن يطيعوه وإني مخبركم عني إني أنا المسيح وإني أوشك أن يؤذن لي في الخروج فأخرج فأسير في الأرض فلا أدع قرية إلا هبطتها في أربعين ليلة غير مكة وطيبة فهما محرمتان علي كلتاهما كلما أردت أن أدخل واحدة أو واحدا منهما استقبلني ملك بيده السيف صلتا يصدني عنها وإن على كل نقب منها ملائكة يحرسونها قالت قال رسول الله ص وطعن بمخصرته في المنبر هذه طيبة هذه طيبة هذه طيبة يعني المدينة ألا هل كنت حدثتكم ذلك. فقال الناس: نعم. فإنه أعجبني حديث تميم أنه وافق الذي كنت أُحدّثكم عنه وعن المدينة ومكة أَلاَ إنه في بحر الشأم أو بحر اليمن، لا بل من قِبل المشرق، ما هو من قبل المشرق ما هو من قبل المشرق ما هو وأومأ بيده إلى المشرق.
قالت: فحفِظت هذا من رسول الله ص.

5. Bijbel, Openbaring 13:1.
6. Koran 27:82: دابة من الأرض .

Diacritische tekens en tags: Tamim al-Dari Tamim ad-Dari Dajjal  ad-dajjal  Deccal Djassasa Jassasa Masīḥ, al masih al dajjal, Faṭima, al-Ḍaḥḥāk, Ṭayba, mesīḥē daggālē, Ibn Ṣayyād, Ṣaḥīḥ

Terug naar Hadith: startpunt     Terug naar Inhoud

Raar mannetje sloopt de Ka‘ba

In de Eindtijd, kort voor de Jongste Dag dus, zullen er zowel volgens christelijke als islamitische overleveringen onaangename creaturen verschijnen die de mensheid het leven schier ondraaglijk maken en weedom verbreiden over het aardrijk. Bij de christenen is de hoofdfiguur de Antichrist, bij de moslims de dadjdjāl, ook een soort Antichrist.1 Maar moslims kennen ook nog andere eindtijdfiguren: de Qahtānī, de Sufyānī en Dhū al-Suwayqatayn. Bovendien breken er twee gewelddadige volken los: Gog en Magog (Arabisch: Yādjūdj en Mādjūdj), en een beest uit de aarde, en er doen zich rampzalige natuurverschijnselen voor. Volgens beide religies wordt aan alle ellende een eind gemaakt door de wederkomende, triomferende Jezus, en in de islam ook nog door de Mahdī. Oude voorzeggingen, die in perioden van rust en welvaart niemand interesseren, maar in moeilijke tijden steeds weer mensen meeslepen.
De minst bekende islamitische eindtijdfiguur is misschien Dhū al-Suwayqatayn, ‘de man met de korte beentjes,’ die de Ka‘ba zal vernielen. Ik geef enkele—niet alle—hadithen, sommige met oude commentaren:

  • … dat de profeet gezegd heeft: ‘Het is alsof ik hem voor me zie: zwart, met zijn hielen ver uit elkaar, hij breekt haar steen voor steen af.’2
  • De profeet heeft gezegd: De Ka‘ba wordt vernietigd door Dhū al-Suwayqatayn uit Ethiopië,3
  • … van ‘Abdallāh ibn ‘Umar: Ik heb de profeet horen zeggen: De Ka‘ba wordt vernietigd door Dhū al-Suwayqatayn uit Ethiopië, die haar van haar sieraad (hilya)4 berooft en het kleed (kiswa) eraf trekt. Het is alsof ik hem voor mij zie: een kaalhoofdig, krombenig mannetje; hij slaat erop met zijn schop en zijn pikhouweel.5
  • …  in de hadith van Hudhayfa [ibn al-Yaman]: Het is alsof ik een Ethiopiër voor me zie met rode onderbenen en blauwe ogen, met een platgedrukte neus en een dikke buik. Hij heeft zijn voeten parallel op de Kaʿba gezet; hij en een stel kompanen van hem slopen haar steen voor steen en geven elkaar de stenen door, die zij tenslotte in zee gooien.6

Gelukkig is het een Afrikaan; anders zouden er vast weer mensen een vetzuchtige Amerikaan of Europeaan in hem herkennen. Een raar mannetje blijft het: rode benen en blauwe ogen waren vanouds in Ethiopië zeldzaam en dikke buiken ook. Een platte neus zou nog zin hebben wanneer we niet aan Ethiopiërs denken, maar aan bepaalde volkeren verderop uit Afrika. Maar Ethiopisch staat in de hadith meestal voor ‘christelijk’.7 Het gevaar voor de Kaʿba komt dus uit christelijke hoek. Ooit in de voorgeschiedenis hebben volgens de overlevering Ethiopiërs geprobeerd Mekka te veroveren. Dat is door goddelijk ingrijpen mislukt, maar aan het einde der tijden krijgen zij de kans om te doen wat zij blijkbaar altijd al wilden: de Ka‘ba slopen.

Wat hieronder volgt is vooral bedoeld voor arabisten en voor die twee studenten in Nederland en drie in Vlaanderen die nog grondig Klassiek-Arabisch studeren. Ik wil U met deze teksten niet voorbereiden op het nabije Einde, maar laten zien dat het verkeerd is, te snel te denken dat U een oude tekst begrijpt. Bovendien zijn de teksten aanleiding om U te attenderen op een mooi wetenschappelijk boek over Oudarabische kleuren.

Hoe zit dat met die beentjes? Suwayqatān/-­ayn betekent ‘kleine onderbenen’. Een aantal Arabieren die ik het woord heb voorgelegd dacht daarbij spontaan wat ik zelf ook dacht: ‘korte beentjes’. De commentator al-Nawawī is echter van mening dat het dunne benen betreft. Hij voegt eraan toe: ‘Van de zwarten is bekend dat zij dunne benen hebben’. Dat kunnen we beamen, voor zover het de oorspronkelijke bewoners van Noordoost-­Afrika betreft, die inderdaad vaak lang en rank van gestalte zijn. Toch denk ik dat al-Nawawī het juist daarom bij het verkeerde eind heeft. Hij heeft niet het woord zelf laten spreken, maar zich een doorsnee Ethiopiër voor de geest gehaald en die beschreven willen zien. De teksten willen het mannetje echter beschrijven in zijn opvallende, niet in zijn normale eigenschappen.

Verder wemelen de bovenstaande hadithen van de adjectieven van het patroon aFʿaLu, of zo u wilt aC1C2aC3u (waarbij C staat voor consonant), dat is gereserveerd voor adjectieven die kleuren of vormen, vaak onveranderlijke lichamelijke eigenschappen aanduiden. In het oude Arabië was dat één categorie. Bij voorbeeld aṣfaru, ‘geel’, aṭrashu, ‘doof,’ akhzaru ‘met varkensoogjes’ en vele, vele meer.
Over dit type woord heeft Wolfdietrich Fischer in 1965 een geleerd boek8 in de beste Duitse traditie geschreven, met een berg bewijsplaatsen uit de oude Arabische poëzie, waarin de wereld heel anders werd bekeken dan wij gewend zijn. Bij de lectuur blijkt al spoedig dat ons spectrum vergeleken bij dat van de oude Arabieren nogal simpel is. Hadithen heeft Fischer in zijn boek niet verwerkt; vandaar dat sommige aFʿaLu-woorden uit onze teksten bij hem niet te vinden zijn. In dat geval moeten we ons behelpen met de woordenboeken, die heel wat armzaliger zijn dan Fischers boek.

In de bovenstaande hadithen en commentaren, plus nog een aantal tekstvarianten, komen de volgende aFʿaLu-woorden voor:

aswadu ‘zwart’, zeker gebruikt van de huidskleur van Afrikanen. Maar van mensen betekent het ook: ‘met een laag of laf karakter, met een laaghartige gezindheid’ en dat zal hier meeklinken. Ons slopertje is een Ethiopiër, maar ook een duistere gestalte.

afḥadju, niet in Fischer. Lane: having the fore parts of the feet together and the heels wide apart. De Biberstein Kazimirski: ‘qui marche les talons écartés et le devant des pieds rapproché’. Iemand met een gebrek en een raar loopje dus.

uṣayliʿ. Maar dat is toch geen aFʿaLu-woord? Nee, maar het is een verkleinwoord van het aFʿaLu-woord aṣlaʿu, wat ‘kaalhoofdig’ betekent, maar ook ‘penis’. Het verkleinwoord betekent dus ‘kaalkoppie’, maar is ook in gebruik voor ‘eikel, glans penis’.

ufaydiʿ, een verkleinwoord van afdaʿu, en dat is volgens Lane iemand die last heeft van fadaʿ, i.e deflection and distortion of the wrist or of the ankle-joint, so that the hand or the foot becomes turned towards the inner side, or a colliding of the [inner] ankle bones, and a wide separation of the feet, to the right and the left. Een verdraaiing in de pols of enkel: betekent het verkleinwoord dus zoiets als ‘krompootje’? Door die verkleinwoorden wordt in ieder geval de indruk versterkt dat we hier niet met een lange man met dunne benen te maken hebben, maar met een klein kereltje.

aḥmaru is ‘rood,’ dat weet iedereen, dus dat hoeven we niet op te zoeken? Het is de kleur van bloed bij voorbeeld, en het kan ook wat donkerder zijn, zoals bij rode wijn. Toch maar even bij Fischer kijken: het is ook het roodbruine van paardenbenen, maar kijk eens aan: het betekent ook ‘blank’ van huid. Inderdaad is de huid van blanke mensen welbeschouwd niet wit. Afgezien daarvan was het Oudarabische woord abyaḍu ‘wit’ niet als kleuraanduiding voor mensen te gebruiken, omdat het woord al bezet was: abyaḍu is ook ‘opvallend, in het oog lopend’ en vandaar van mensen: ‘voornaam, edel’. Het tegendeel van aswadu.
Is hij voor de helft een blanke dan, die Dhū as-Suwayqatayn? Een halve Ethiopiër met blanke beentjes? Die Ethiopische christenen zijn sowieso halve Grieken; zit dat er soms achter? Nee, deze gedachtengang voert niet verder.
Maar misschien zijn die benen helemaal niet aḥmaru, misschien deugt de tekst gewoon niet. Het woord komt maar in één versie voor; op de plaats van dit woord komen de meeste varianten voor. Het boven reeds genoemde afḥadju en ook aṣlaʿu, maar ook nog twee andere woorden, te weten aṣʿalu, ‘smal van hoofd’ en aṣmaʿu, ‘whose ear is like that of the gazelle, whose ear is little, and cleaving to the head’ (Lane) en zelfs afadjdju ‘having his legs wide apart‘ (Lane).
Kortom, de overleveraars waren op deze plek kennelijk in verlegenheid en hebben maar wat aangerommeld.

azraqu is ‘blauw,’ dat kennen we ook. Fout! Over dit woord is bij Fischer (blz. 47–55) het meeste op te steken. Die ogen zijn helemaal niet blauw, dat wordt al spoedig duidelijk. In het oude Arabisch betekende azraqu zoiets als ‘van kleur wisselend, glinsterend, changeant’. Denkt u aan de flikkerende ogen van een roofdier. Dat is dan ook van toepassing in Koran 20:102:   وَنَحْشُر الْمُجْرمينَ يَوْمئذٍ زُرْقًا . Niet zoals Kramers vertaalt: ‘ en waarop Wij bijeendrijven de boosgezinden blauwogig.’

afṭasu ‘platgedrukt’, dat is onproblematisch.

Het mannetje heeft dus geen rode maar blanke beentjes, of er is nog iets heel anders met die beentjes aan de hand. De blauwe ogen zijn niet blauw, maar flikkerend, dreigend.

NOTEN
1. Ontleend aan Bijbel, Matthaeus 24:24. In de Syrische vertaling: mesīḥē daggālē, ‘valse messiassen’. Ook in het Arabisch komt de woordkombinatie al-masīḥ al-dadjdjāl vaak voor. Te onderscheiden zijn: de ‘gewone’ dadjdjāl, de op een eiland in het Westen vastgebonden daddjāl, en Ibn Ṣayyād. Over de laatste zie Wim Raven, ‘Ibn Ṣayyād as an Islamic “Antichrist”. A reappraisal of the texts,’ in Wolfram Brandes en Felicitas Schmieder (uitg.), Endzeiten. Eschatologie in den monotheistischen Weltreligionen, Berlin 2008, blz. 261–291; hier te downloaden. Over andere dadjdjāl-varianten zie David Cook, Studies in Muslim Apocalyptic, Princeton (NJ) 2002.
2. Al-Bukhārī, Ṣaḥīḥ, Ḥadjdj 49. De parallelplaatsen komen nog@:

حدثنا عمرو بن علي حدثنا يحيى بن سعيد حدثنا عبيد الله بن الأخنس حدثني ابن أبي مليكة عن ابن عباس عن النبي ص قال كأني به أسود أفحج يقلعها حجرا حجرا.

3. Al-Bukhārī, Ṣaḥīḥ, Ḥadjdj 49:

حدثنا يحيى بن بكير حدثنا الليث عن يونس عن ابن شهاب عن سعيد بن المسيب أن أبا هريرة رضي الله عنه قال: قال رسول الله ص يخرب الكعبة ذو السويقتين من الحبشة.

4. Tekstvariant: ‘haar schat (kanz)’. Wat daaronder te verstaan is blijft onduidelijk.
5. Aḥmad ibn Ḥanbal, Musnad ii, 220:

حدثنا عبد الله حدثني‮ ‬أبي‮ ‬ثنا أحمد بن عبد الملك وهو الحراني‮ ‬ثنا محمد بن سلمة عم محمد بن إسحق عن ابن أبي‮ ‬نجيح عن مجاهد عن عبد الله‮ ‬بن عمر،‮ ‬وقال سمعت‮ ‬رسول الله ص يقول‭:‬‮ ‬يخرب الكعبة ذو السويقتين من الحبشة‮ ‬ويسلبها حليتها،‮ ‬ويجرّدها من كسوتها،‮ ‬ولكأني‮ ‬أنظر إليه أصيلع أفيدع‮ ‬يضرب عليها بمسحاته ومعوله‮.‬

6. Tegen mijn gewoonte heb ik hier nog geen behoorlijke bronvermelding. De tekst is uit een commentaar op een hadith-collectie; ik ben de herkomst even kwijt. Komt wel weer.

كأني‮ ‬أنظر إلى حبشي‮ ‬أحمر الساقين‮ ‬،‮ ‬أزرق العينين،‮ ‬أفطس الأنف،‮ ‬كبير البطن‮ ‬،‮ ‬وقد صف قدميه على الكعبة هو وأصحاب له‮ ‬ينقضونها حجرا حجرا‮ ‬ويتداولونها حتى‮ ‬يطرحوها في‮ ‬البحر‮.‬

7. Zie Wim Raven, ‘Some early Islamic texts on the negus of Abyssinia,’ JSS 33 (1988), 197–218, vooral blz. 216–18; hier te downloaden.
8. Wolfdietrich Fischer, Farb- und Formbezeichnungen in der Sprache der altarabischen Dichtung. Untersuchungen zur Wortbedeutung und zur Wortbildung, Wiesbaden 1965.

Diakritische tekens: Qaḥtānī, ḥilya, Ḥudhayfa

Terug naar Hadith: startpunt     Terug naar Inhoud

Turken

Hier geen volkenkundige verhandeling over of geschiedenis van. Alleen enkele verwijzingen naar de Turken in het grijze verleden, met de Arabieren in het achterhoofd.

1. Oudheid: In het Oost-Romeinse Rijk was de naam Turken (Τοῦρκοι) al bekend en verwees naar volkeren in Centraal-Azië. Dat is een reusachtig gebied, dat in de preïndustriële tijd voornamelijk werd bewoond door ruiternomaden en hun paarden. Van oudsher kwamen er golven migranten uit dat gebied naar de door boeren bewoonde wereld: naar Europa, maar ook naar India en China: Hunnen, Chazaren, Magyaren, Turken en Mongolen, en waarschijnlijk vergeet ik er nog een stel. De Lebensraum, die ons onafzienbaar voorkomt was voor de bewoners blijkbaar niet voldoende. Of ze hadden gewoon zin in the high life.
In de Wolga-delta zaten in ieder geval al vroeg Turken. Er schijnen ook oude Griekse bronnen te zijn volgens welke er in de Kaukasus woonden, ongeveer in het huidige Armenië. Bij de historici Priskos en Prokopios moet er wat te vinden zijn. Dit soort uitstapjes buiten mijn eigen vak is moeilijk en tijdrovend; dat kan dus nog wat duren.
Het gebied ten Noorden van de Kaukasus had in de Oudheid in ieder geval een slechte naam. Men geloofde dat de wilde volkeren Gog en Magog (Yādjūdj en Mādjūdj)1 daar woonden. De ‘man met de horens’ (Alexander de Grote?) heeft volgens de koran een dam gebouwd waarachter deze kwaadwillige volken veilig waren opgeborgen. Te denken is misschien aan de vier meter dikke en achttien meter hoge muur van de stad Derbent, die op een landengte in Zuid-Dagestan ligt. In de Eindtijd, kort voor de Jongste Dag, verwacht men dat de Yādjūdj en Mādjūdj van achter die dam uitbreken. Er waren koranexegeten die hen tot de Turken rekenden.Waarschijnlijk hebben de preïslamitische Arabieren op het schiereiland nauwelijks Turken te zien gekregen. In de door Arabieren bewoonde delen van Syrië kunnen er best een paar zijn langsgekomen, maar dat heeft niet tot historische ontmoetingen geleid.

2. Vroege islam. Toen de Arabieren Perzië hadden veroverd leerden zij aan de (noord-)oostgrens van het rijk zeker ook Turken kennen. Dezen moeten een krijgshaftige en bedreigende indruk hebben gemaakt, zoals een aan de profeet toegeschreven hadith ons duidelijk maakt, in twee versies:

  • … van Abū Hurayra, dat de profeet hem verteld heeft: ‘De Jongste Dag zal niet aanbreken, voordat jullie tegen mensen gevochten hebben, wier schoenen uit haar bestaan. En de Jongste Dag zal niet aanbreken, voordat jullie tegen mensen gevochten hebben met kleine ogen en korte neuzen.’ 3
  • … van Abū Hurayra: De profeet heeft gezegd: ‘De Jongste Dag zal niet aanbreken, voordat de moslims tegen de Turken gevochten hebben, mensen wier gezichten eruit zien als dubbel genaaide leren schilden, die haren kleding dragen en op haren schoenen lopen.’ 4

Turkse ruiter3. Huursoldaten. Afgezien van Turkse migranten en  krijgsgevangenen uit het Oosten kwamen de eerste Turken naar Baghdad omdat de eerste Abbasidische kaliefen behoefte hadden aan soldaten als lijfwacht en voor de kalifale garde. Ze hebben Turkse huurlingen in dienst genomen, ten eerste omdat de Turken de naam hadden uitstekende soldaten te zijn—ze konden bij voorbeeld vanaf een galopperend paard trefzeker pijlen afschieten, ook naar achteren!—, ten tweede omdat deze vreemdelingen geen wortels in Irak hadden, zodat zij (althans aanvankelijk) weinig vatbaar waren voor ‘verkeerde’ loyaliteiten, kliekvorming en corruptie. Kalief al-Mu‘tasim (833–842) ging veel verder: hij importeerde 25.000 tot 30.000 man, en weldra bestond het hele leger alleen nog uit ‘Turken’ (d.w.z. migranten uit Centraal-Azië, waarvan ongeveer de helft een Turkse taal sprak). Islamitische staten hebben nog tot in de negentiende eeuw slaven, soldaten en soms zelfs heersers van ver gehaald: Mamelukken, Janitsaren enzovoort.
Al-Djāhiz (781–868) schrijft over hen:

  • Een Khāridjiet vertrouwt in de aanval vooral op zijn lans. De Turken beheersen die net zo goed, maar als er duizend Turkse ruiters aanvallen en ieder één pijl afschieten maaien zij duizend ruiters neer. Tegen dit soort aanvallen vermag  geen leger stand te houden.
    Khāridjieten en bedoeïenen hebben geen noemenswaardig talent om vanaf de rug van een paard pijlen af te schieten. Maar een Turk kan zo een stuk wild of een vogel raken, een schietschijf, een mens, een liggend dier of een opstaande grenssteen. Hij hitst zijn rijdier op voorwaarts en achterwaarts, naar links en naar rechts, bergop en bergaf en hij schiet tien pijlen af voordat een Khāridjiet ook maar één pijl aanlegt. Bij het afdalen van een heuvel  of in de diepte van een rivierdal zet hij zijn rijdier tot een snellere galop aan dan een Khāridjiet op een vlak stuk land. Een Turk heeft vier ogen: twee in zijn gezicht en twee in zijn nek.5
  • Zo zijn de Turken tentnomaden, steppenbewoners en herders van kudden; zij zijn de bedoeïenen van de niet-Arabieren […]. Met handvaardigheid of handel, geneeskunst, akkerbouw of geometrie houden zij zich niet bezig, evenmin als met bomen planten, bouwen, kanalen aanleggen en belasting heffen. Ze hebben geen ander streven dan plunderen en roven, jagen en paardrijden, vechten tegen kampioenen, zoeken naar buit en onderwerpen van vreemde landen.6

4. Migranten. Vanaf ± 1000 kwam er echter ook een grote, spontane volksverhuizing op gang; vanaf ± 800 had het al gedruppeld. Er kwamen steeds meer Turken; hele stammen trokken naar het Westen. Ik noem hier slechts de Seldsjoeken (Selçuklular, Saldjūq), die omstreeks 960 tot de islam overgingen, in 1055 Baghdad veroverden en in 1071 bij Manzikert (Malazgirt) een beslissende slag met het Oost-Romeinse Rijk leverden. Daarna lag het binnenland van Klein-Azië voor hen open. Konya, hun hoofdstad in Klein-Azië, kwam tot aanzienlijke bloei. Na een eeuw van sjiïetische machtsontplooing (Būyiden, Fatimiden) vertegenwoordigden de Seldsjoeken een stoere soennitische islam van hanafitische kleuring. Veel Turkse stammen struinden aanvankelijk nog als nomaden door Klein-Azië en lieten zich bij voorbeeld door het passerende leger van de Kruisvaarders (1097) nog tamelijk verrassen. Bij de Tweede Kruistocht waren zij al beter georganiseerd en hebben zij zich verdedigd. Maar het beeld van golven ‘woeste nomaden’ die naar het Westen kwamen is veel te eenzijdig. Er kwamen nomaden, zeker, maar de Seldsjoeken brachten ook herstel en nieuw leven in het nogal versleten Abbasidische rijk, in Irak en in Syrië: infrastructuur, geldstelsel, staatsinrichting, stedenbouw e.v.a. Kennis van de urbane cultuur en van staatsinrichting hadden zij opgedaan in het eveneens Turkse rijk der Ghaznawiden in en om het huidige Afghanistan (977–1186)
Na de Seldsjoeken kwamen de Turkse Ottomanen of Osmanen: Constantinopel viel in 1453. Daarvoor hadden zij al de Balkan veroverd, waarvan delen nog tot in de twintigste eeuw Ottomaans bleven.

5. Ottomanen. Het Ottomaanse Rijk was tot ± 1700 een zeer sterke, moderne, ook Europa bedreigende militaire macht. Daarna werd het geleidelijk zwakker—en daardoor cultureel aantrekkelijker—tot het eindigde als de ‘zieke man van Europa’. Omstreeks 1500 had het Ottomaanse Rijk het modernste rechtsstelsel van Europa – en dat was niet de Sharia.
De Turken hadden ook de Arabische wereld veroverd, met uitzondering van Marokko. In 1517 maakte zij een eind aan de heerschappij van de Mamelukken in Egypte. Voortaan woonden dus de meeste Arabieren in het Ottomaanse Rijk, en dat heeft tot na de Eerste Wereldoorlog geduurd. Ottomaans-Turks was nu de taal van de macht en het prestige geworden, terwijl het Arabisch werd teruggedreven naar de gebieden van godsdienst, handel en het leven van alledag. De beste schrijvers, geleerden en vaklui werden vanuit Cairo naar İstanbul overgebracht; anderen gingen vrijwillig, want de carrièrekansen lagen in de nieuwe hoofdstad.
Hebben de Arabieren onder de Turken geleden, zich onderworpen gevoeld? Ik weet het niet, ik zou denken: tot diep in de negentiende eeuw niet. Het nationalisme en de vrijheidsdrang van bij voorbeeld de Grieken, die zich in 1822 afscheidden, was nog niet in het Midden-Oosten aangekomen. Een beetje rancune vond ik wel bij ‘Alī Mubārak, later ‘Alī Pāshā Mubārak (1823–1893), een Egyptische jongen die in 1844 aan een militaire academie in Frankrijk mocht gaan studeren. Zijn medestudenten uit Egypte waren allemaal Turkstalig, kregen veel meer zakgeld en waren vaak nogal dom; ze hadden die beurs alleen maar gekregen omdat zij uit de bovenlaag kwamen. Een mengsel van etnische en standendiscriminatie dus.6 Vanaf 1850 geraakten zowel Turken als Arabieren volop besmet met het virus van het nationalisme. Sindsdien voelden de Arabieren zich minder thuis in het Ottomaanse Rijk en begonnen te mokken en in opstand te komen, terwijl de Turken hunnerzijds arroganter werden. In de tweede helft van de negentiende eeuw emigreerden veel Arabische intellectuelen uit het nog Ottomaanse Syrië naar Egypte, dat onafhankelijker was. In 1920 waren de Arabieren van de Turken ‘bevrijd’.
De Arabische cultuur, die eeuwenlang op het tweede plan stond, begon omstreeks 1850 aan de zogenaamde nahda (‘renaissance’). Weer aan te knopen bij de eigen Hochkultur van vroeger bleek na zoveel eeuwen niet gemakkelijk. De meer volkse cultuuruitingen, inclusief de poëzie, waren wel gewoon doorgegaan.
Tegenwoordig spreken de Arabieren soms (net als overigens de Grieken) over de Turkse bezetting, en daarmee bedoelen ze niets goeds. Bij vier eeuwen Turkse aanwezigheid is ‘bezetting’ echter niet het juiste woord. En toen het Ottomaanse Rijk en het kalifaat werden opgeheven bleken veel Arabieren het toch te missen en er erg aan gehecht te zijn. En huwa aslu turki, ‘hij is van Turkse komaf’ wees in Egypte tot voor kort op prestige; zo werd de oude elite aangeduid, ook wel aristūqrātīya genoemd. Die elite sprak Turks en Frans en luisterde nog heel lang via een eigen radiozender naar Ottomaanse schlagers en klassieke muziek. Zij zal nu wel uitgestorven zijn, of alleen nog maar Frans spreken. Nagieb Mahfoez (Nieuw Cairo, vert. 1998) een prinses voor gek gezet, die een korte toespraak in het Arabisch moest houden maar die alleen uit een Franse transcriptie kon voorlezen, waardoor zij grotendeels onverstaanbaar werd.
Het Ottomaanse Rijk was officieel islamitisch, maar bood religieuze minderheden veel ruimte. Welbeschouwd vormden die minderheden samen zo’n 30% van de bevolking, zo niet nog meer—het hangt er vanaf wie je erbij rekent. Grieken, Joden en Armeniërs waren onmisbaar in de sectoren scheepvaart, handel en internationale contacten.

6. Moderne Turken. Tegenwoordig heeft Turkije voor vele Arabieren een voorbeeldfunctie: zie je wel dat het mogelijk is een modern en bloeiend land te hebben mét de islam? Anderzijds wordt Turkse bemoeienis met de toestanden in de Arabische wereld niet op prijs gesteld.

NOTEN
1. Koran 18:83–98, 21:95–97.
2. Keith Lewinstein, „Gog and Magog,“ in EQ.
3. Muslim, Ṣaḥīḥ, Fitan 64:

وحدثنا أبو بكر بن أبي شيبة حدثنا سفيان بن عيينة عن أبي الزناد عن .الأعرج عن أبي هريرة يبلغ به النبي ص قال لا تقوم الساعة حتى تقاتلوا قوما نعالهم الشعر ولا تقوم الساعة حتى تقاتلوا قوما صغار الأعين ذلف الآنف.

4. Muslim, Ṣaḥīḥ, Fitan 65:

حدثنا قتيبة بن سعيد حدثنا يعقوب يعني ابن عبد الرحمن عن سهيل عن أبيه عن أبي هريرة أن رسول الله ص قال لا تقوم الساعة حتى يقاتل المسلمون الترك قوما وجوههم كالمجان المطرقة يلبسون الشعر ويمشون في  الشعر.

5. Al-Djāḥiẓ, ‘Manāqib al-turk,’ in: Rasāʾil al-Djāḥiẓ, uitg. ʿAbd al-Salām Hārūn, Cairo z.j., 45.

وقال: الخارجي عند الشِدة إنما يعتمد على الطِعان، رالأتراك يطعن طعنَ الخوارج وإن شدّ منهم ألف فارس فرموا رِشقًا واحدًا صرعوا ألف فارس، فما بقاء على هذا النوع من الشدّة.
والخوارج والأعراب ليست لهم رماية ومذكورة على ظهور الخيل، والتركي يرمي الوحش والطير والبرجاس والناس والمجثَّمة والمُثل الموضوعة، و يرمي وقد ملأ فروجَ دابّته مدبرًِا ومقبلاً ويَمنة ويسرة وصُعُدًا وسُفْلاً، ويرمي يعشرة أسهم قب أن يفوّق الخارجي سهمًا واحدًا، ويركض دابّته منحدرًا من جبل أو مستفلاً إلى بطن واد بأكثر مما يمكن الخارجي على بسيط الأرض.

6. Al-Djāḥiẓ, ibid. i, 70–71.

وكذلك الترك أصحاب عمد وسكَّان فيافٍ وأرباب مواشٍ، وهم أعراب العَجَم كما أنّ هُذيلًا أكراد العرب. فحين لم تشغلهم الصناعات والتجارات والطب والفلاحة والهندسة ولا غرس ولا بنيان ولا شقّ أنهار ولا جباية غلاّت، ولم يكن همّهم غير الغزو والغارة والصيد وركوب الخيل ومقارعة الأبطال وطلب الغنائم وتدويخ البلدان.

7. ʿAlī Pāshā Mubārak, al-Khiṭaṭ at-tawfīqīya, ix, 41. @Tekst en controle@

Diakritische Zeichen: al-Muʿtaṣim, al-Djāḥiẓ, ʿAlī Mubārak, nahḍa, huwa aṣlu turkī, arisṭūqrāṭīya, Naǧīb Maḥfūẓ

Terug naar Inhoud