De ‘afzondering van de vrouw’ (hidjab)

De gewoonte om vrouwen een aparte ruimte in tent of huis te geven, waar vreemde mannen niet binnen mogen, bestond in Arabië al voor de Islam. Wanneer een dame haar eigen ruimte verliet deed zij dat idealiter in een van gordijntjes voorziene draagstoel op een kameel of met een alles bedekkend gewaad om zich heen. Deze laatste twee uitvindingen zou je kunnen zien als beweegbare vrouwenvertrekken. Voor vrouwen van lagere stand en slavinnen luisterde het minder nauw.
In de Islam is het afzonderen van de vrouw een instituut geworden. Behalve op de hadith is het gebaseerd op een klein aantal koranverzen, waarvan verschillende interpretaties mogelijk zijn. Eén van die verzen is het “Vers van de Afzondering (ḥidjāb)” (Koran 33:53), dat de gedragsregels bij een bezoek aan de woningen van de profeet regelt. De relevante woorden zijn:

  • Als jullie hen [de vrouwen van de profeet] iets vraagt, vraagt dat dan van achter een afscheiding, dat is reiner voor jullie harten en voor hun harten.

Geen direct contact met de vrouwen van de profeet dus; over andere vrouwen wordt niet gesproken. Hoe die afscheiding eruit zag wordt ook niet uitgelegd; voor de eerste hoorders van het vers zal het duidelijk geweest zijn.

De eeuwenoude islamitische koranuitlegging vertelt vaak met welke aanleiding, bij welke gelegenheid een bepaald koranvers geopenbaard is (sabab al-nuzūl, ‘aanleiding tot de openbaring’). Bij sommige verzen bestaat er meer dan één verhaal over de aanleiding.
Het bekendste verhaal bij Koran 33:53 vertelt hoe feestgangers bij een van de bruiloften van de profeet wat hinderlijk aanwezig waren in zijn privésfeer en na de feestmaaltijd niet weg wilden gaan toen hij aan zijn huwelijksnacht wilde beginnen. Dat heeft vooral betrekking op het hierboven niet geciteerde deel van het koranvers.
Maar er zijn van dit vers nog drie andere “aanleidingen” in omloop, alle uit de negende eeuw. Eén zo’n verhaaltje luidt:

  • De profeet was aan het eten met een paar van zijn gezellen. De hand van één van hen raakte die van [zijn vrouw] Aisha aan. Dat vond de profeet niet prettig en daarop werd het “Vers van de Afzondering ” geopenbaard.1

In een ander verhaal neemt de latere kalief ‘Umar het initiatief:

  • ‘Umar vertelde: Ik zei: “Profeet, jan en alleman loopt maar bij uw vrouwen in en uit; als u hen eens opdroeg, zich af te zonderen?” En daarop werd het “Vers van de Afzondering” geopenbaard.2

In een derde verhaal, dat door Aisha wordt verteld, speelt ‘Umar ook de hoofdrol:

  • De vrouwen van de profeet waren gewoon ’s avonds hun behoefte te gaan doen op rustige plekken met veel frisse lucht. ʿUmar had al tegen de profeet gezegd dat hij zijn vrouwen moest afzonderen, maar die had dat niet gedaan. Dus op een avond ging Sawda, de vrouw van de profeet, naar buiten—het was een lange vrouw—en ʿUmar riep haar toe zo hard hij kon: “We hebben je wel herkend hoor Sawda!” uit verlangen dat God [het Vers van] de Afzondering zou openbaren. Toen openbaarde God [het Vers van] de Afzondering.3

ʿUmar liep daar buiten dus op provocerende wijze opdringerig te doen. Hij was behoorlijk trots op zijn initatief:

  • God en ik waren het eens op drie punten, …4

en dan worden er drie koranverzen genoemd die op ʿUmars instigatie zouden zijn geopenbaard, waaronder dat van de Afzondering.

Secundair is een verhaal dat het motief van Sawda’s gang naar het privaat nogmaals gebruikt.

  • Van Aisha: Sawda ging eens naar buiten om haar behoefte te doen, toen de afzondering al verplicht was gesteld. Sawda was een grote vrouw die een stuk boven de andere vrouwen uitstak. ‘Umar kreeg haar in de gaten en riep: “Hé Sawda, we hebben je heus wel gezien hoor! Kijk toch eens hoe je daar loopt!”
    Zij liep gauw weg en ging terug naar de profeet, die net aan het avondeten zat. Ze vertelde hem wat er gebeurd was en wat ʿUmar tegen haar gezegd had. Toen kwam het zweet in zijn handen en ontving hij een ingeving, met het zweet in zijn handen, namelijk: “Het is jullie toegestaan naar buiten te gaan om je behoefte te doen.” 5

Blijkbaar waren er moslims die vonden dat vrouwen helemaal niet uit mochten gaan; niet om hun behoefte te doen en niet naar de moskee (daarover bestaan vele andere teksten). De laatste tekst hierboven, met het wat onhandig vertelde slot, probeert met profetisch, ja bijna goddelijk gezag door te drukken dat vrouwen wél naar buiten mogen om hun behoefte te doen. De profeet raakt bezweet, zoals dikwijls wanneer hij een openbaring krijgt. Er komt ook iets, alleen is het geen openbaring, geen koranvers maar een ‘ingeving’, die hier brutaalweg wordt voorgesteld als net zo bindend als een koranvers.

Over het verschil in houding tussen de Profeet en ‘Umar, zie de aparte bijdrage.

Noten:
1. Al-Ṭabarī, Tafsīr bij het vers:

حدثني يعقوب، قال ثنا هشيم، عن ليث، عن مجاهد: أن رسول الله ص كان يطعم ومعه بعض أصحابه، فأصابت يد رجل منهم يد عائشة، فكره ذلك رسول الله ص، فنزلت آية الحجاب.

2. Al-Ṭabarī, Tafsīr bij het vers:

حدثنا ابن بشار، قال ثنا ابن أبي عدي، عن حميد، عن أنس بن مالك، قال: فال عمر بن الخطاب: ” قلت لرسول الله ص: لو حجبت عن أمهات المؤمنين، فإنه يدخل عليك البرّ والفاجر، فنرلت آية الحجاب.”

3. Muslim, Salām 18:

حدثنا عبد الملك بن شعيب بن الليث حدثني أبي عن جدي حدثني عقيل بن خالد عن ابن شهاب عنعروة بن الزبير عن عائشة أن أزواج رسول الله ص كن يخرجن بالليل إذا تبرزن إلى المناصع وهو صعيد أفيح وكان عمر بن الخطاب يقول لرسول الله ص احجب نساءك فلم يكن رسول الله ص يفعل فخرجت سودة بنت زمعة زوج النبي ص ليلة من الليالي عشاء وكانت امرأة طويلة فناداها عمر ألا قد عرفناك يا سودة حرصا على أن ينزل الحجاب قالت عائشة فأنزل الله عز وجل الحجاب.

4. Al-Bukhārī, Tafsīr al-qurʾān 2, 9:  وافقت الله في ثلاث أو: وافقني ربّي في ثلاث باب واتخذوا من مقام إبراهيم مصلى …/ مثابة K. 2:125

يثوبون يرجعون
حدثنا مسدد عن يحيى بن سعيد عن حميد عن أنس قال قال عمر: وافقت الله في ثلاث أو وافقني ربي في ثلاث. قلت يا رسول الله لو اتخذت مقام إبراهيم مصلى. وقلت يا رسول الله يدخل عليك البر والفاجر فلو أمرت أمهات المؤمنين بالحجاب فأنزل الله آية الحجاب. قال وبلغني معاتبة النبي ص بعض نسائه فدخلت عليهن قلت إن انتهيتن أو ليبدلن الله رسوله ص خيرا منكن حتى أتيت إحدى نسائه قالت يا عمر أما في رسول الله ص ما يعظ نساءه حتى تعظهن أنت فأنزل الله عسى ربه إن طلقكن أن يبدله أزواجا خيرا منكن مسلمات K. 66:5 الآية وقال ابن أبي مريم أخبرنا يحيى بن أيوب حدثني حميد سمعت أنسا عن عمر.

5. Al-Ṭabarī, Tafsīr bij het vers:

… عن آبن وكيع بن نمير، عن هشام بن عروة عن عروة عن عائشة أم المؤمنين: خرجت سودة لحاجتها بعد ما ضرب علينا الحجاب وكانت امرأة تفرع النساء طولاً فأبصرها عمر فناداها: يا سودة إنك واﷲ ما تخفين علينا فانظري كيف تخرجين أو كيف تصنعين فانكفأت فرجعت الى رسول اﷲ ص وإنّه ليتعشّى فأخبرته بما كانوما قال لها وان في يده لعرقا فأوحى إليه، ثم رفع عنه وان العرق لفي يده. فقال: لقد أذن لكن أن تخرجن لحاجتكن.

Terug naar Inhoud

Het lange mannengewaad

Assyrische reliëfs in het British Museum (8e eeuw v. Chr.) tonen ons Arabische krijgers in lendenschortjes tot iets boven de knie, die op hun plaats gehouden werden door een smalle, later ook bredere en dikkere gordel. Maar misschien was die doek alleen het praktische gevechtspak en hadden ze thuis in de tent iets langers? Het lange gewaad schijnt te zijn overgenomen uit het Noorden. Eén Arabier op een reliëf, niet in een gevechtsscène, draagt een langer gewaad naar Noord-Syrische stijl. De stoffen moesten ook vaak uit het noorden komen, of uit het zuiden: veel kleding draagt Jemenitische namen. Arabië kende wel wol, maar geen vlas om linnen van te maken. Volgens Herodotus (484–425 v. Chr.)1 droegen ze een ζειρά (zeira), dat is een lange lendendoek die tot onder de enkels gaat. Zeira zal wel niet, zoals ik eerst dacht, het Arabische woord izāra zijn, dat is een lendendoek die tot onder de knie gaat. De zeira werd ook in delen van Griekenland gedragen en het is onwaarschijnlijk dat de oude Grieken hun kleding Arabische namen gaven.
Toen de Islam opkwam werd het bij ons welbekende lange gewaad door Arabische mannen dus al lang gedragen. Bij zulke gewaden hoort het Arabische woord tashmīr, het opstropen of ophijsen. Misschien hebben de oude Arabieren ook hun mouwen opgestroopt, maar de nadruk valt bij dit woord op het omhoog hijsen van het gewaad en door middel van de gordel vastzetten rond de heupen, zodat de onderbenen vrijkomen en men zich vlotter kan bewegen. Omhoog ging het kleed wanneer er gewerkt, gerend of gevochten moest worden. Dit was al in oudtestamentische tijden bekend, getuige de bijbelse uitdrukking: ‘de lendenen omgorden’ – ook daar heeft het te maken met action.

In Koran 68:42 wordt gezegd, over de *Jongste Dag: يوم يكشف عن ساق ‘ten dage dat er een onderbeen ontbloot zal worden…,’ wat neerkomt op het ophijsen van het gewaad. Wiens been is dat? Er waren uitleggers die meenden dat het Gods been betreft.2 Zo verwonderlijk is dat niet: de Koran spreekt over Gods oog en Gods hand; waarom zou hij dan ook geen been hebben? Er waren inderdaad moslims die deze uitdrukkingen letterlijk  namen—zonder zich uiteraard te willen afvragen hoe dat been er uit zag. Bilā kayf (‘zonder te vragen hoe’) was het orthodoxe devies. Gelijk hadden ze; anders krijg je maar rare vragen. De  koranvertaler Fred Leemhuis vertaalt: ‘ … dat hun de benen ontbloot worden’ — de benen van de in de hel gestraften? De Amerikaan Majid Fakhry dacht aan nog iets meer; hij vertaalt: ‘… when nothing shall be concealed.’ Met andere woorden: ze moeten met de billen bloot, ook figuurlijk.
Mij dunkt dat de uitdrukking oorspronkelijk met dat opstropen van een gewaad te maken had gehad, maar allang idiomatisch was geworden, zodat er niet meer aan een concreet been gedacht werd, zoals wij bij ‘de mouwen opstropen’ en ‘zijn handen in onschuld wassen’ ook meestal niet aan echte armen of handen denken. Dan betekent de koranische uitdrukking zoiets als: ‘Ten dage dat het heftig zal toegaan’.

Noten
1. Herodotus, Historiae vii, 69.
2. O.a. al-Bukhārī, Tafsīr sūra 68, 2.

حدثنا آدم حدثنا الليث عن خالد بن يزيد عن سعيد بن أبي هلال عن زيد بن أسلم عن عطاء بن يسارعن أبي سعيد ر قال سمعت النبي ص يقول يكشف ربنا عن ساقه فيسجد له كل مؤمن ومؤمنة فيبقى كل من كان يسجد في الدنيا رياء وسمعة فيذهب ليسجد فيعود ظهره طبقا واحدا.

Naar rubriek KLEDING:
Dames: hoofddoek, sluier, boerka & co, tsjador, hot pants.
Heren: boerka, Arabische kleding in de bijbel.

Terug naar Inhoud

De arabisering van de bijbel

JezusverjaagthandelaarsIn kinderbijbels en bijbelfilms uit Hollywood lopen de Palestijnen uit de tijd van Jezus vaak in kleding die Arabisch aandoet. De arabisering van de bijbel was een proces dat eeuwen heeft geduurd. Toen er sinds de kruistochten superieure stoffen uit het Nabije Oosten werden geïmporteerd trok men de bijbelse figuren oosterse kleren aan in plaats van de Europese, die op oudere schilderijen nog voorkwamen. Ook Rembrandt moet een kist met Turkse kleren bij de hand gehad hebben. Natuurlijk was men zich ervan bewust dat de bijbelse verhalen zich in Palestina, dus in de zogenaamde Oriënt hadden afgespeeld, al wordt de ambiance van de bijbel nooit zo ‘oosters’ als de echte Arabische wereld. De Oriënt was gewoon te wuft voor christelijke doeleinden.
In de 19e eeuw, toen de tot op heden beeldbepalende illustraties bij de bijbel ontstonden, heeft men naar de kleding gekeken die de Palestijnse boeren en vissers op dat moment droegen en deze naar vrije fantasie vermaakt. Overwegend nuchtere, bescheiden kleding is het geworden. Typisch Arabische hoofdbedekkingen worden toegepast; bij Jezus zelf niet altijd, omdat die zijn charismatische golvende haar zouden verhullen. In de nieuwtestamentische omgeving zien we een matte Oriënt: goedkope gewaden en brave gezichten; geen nobele wilden of fiere strijders; veel ruige, maar aandachtig luisterende boerenkoppen.
Alleen bij de drie koningen mag de schilderachtige Oriënt even doorbreken; en bij het verhaal van Herodes en Salomé natuurlijk. Daar is plaats voor een oosterse despoot en voor een danseres in kostbare, haast doorschijnende stof.
Misschien kwamen de lange, Arabisch-achtige gewaden de bijbeltekenaars vroeger ook goed gelegen omdat er zoveel stof in ging. In de Grieks-Romeinse kleding was veel naakte huid te zien en de tunieken gingen makkelijk uit. Zo kon men Jezus en zijn discipelen er moeilijk bij laten lopen. Jezus topless, dat gaat alleen maar als hij aan het kruis hangt; dat heeft een eigen erotiek. Maar de Bergrede met blote borst? Liever niet.

Naar rubriek KLEDING:
Dames: sluier, boerka & co, tsjador, hot pants.
Heren: lang gewaad, lendendoek, boerka.

Terug naar Inhoud

Burqa for men

Arabische mannen droegen traditioneel geen gezichtssluier, wellicht omdat zij het met vrouwelijkheid associeerden. Zo ontzegden zij zich een praktisch kledingstuk, dat de drager tegen zonnebrand, stof, zand en een onaangenaam uitzicht beschermt, en de beschouwer tegen de aanblik van een rotkop of een slechte haarsnit. De Touareg hebben dat beter begrepen; bij hen droegen en dragen de mannen gelaatssluiers van een diepblauwe stof.
In Baghdad deed vroeger alleen een enkele gevoelige man dat, zoals Ibn Djāmi‘, de vriend van Ibn Dāwūd al-Isbahānī (868–910). Ibn Djāmi‘ had geen rotkop maar vond zich juist veel te knap voor op straat. Toen de kalief hem – volgens een anekdote – eens vroeg om een voorbeeld van zijn consideratie met zijn vriend Ibn Dāwūd antwoordde hij:

  • ‘Ik ging eens naar het badhuis en toen ik het weer wilde verlaten keek ik in de spiegel en vond mijn gezicht mooier dan ooit tevoren. Ik bedekte het en zwoer dat niemand het eerder dan hij te zien zou krijgen. Ik ging gauw naar hem toe; hij nam mijn sluier af en keek mij aan. Hij was blij en gelukkig en zei: Er is geen god dan God! Lof zij Hem, die hem geschapen heeft! Toen droeg hij het koranvers voor: ‘Hij is het die jullie vormt in de moederschoot zoals hij wil.’ 1 Ik vertelde hem hoe het mij vergaan was en bleef die dag bij hem.’

Een anonieme tekst uit de dertiende eeuw kent het verschijnsel ook:

  • ‘Zo vertelt iemand die veel weet van de liefde, dat hij een keer had toegehoord hoe een geliefde zijn minnaar met zulke harde verwijten overlaadde dat het de toehoorder pijn deed. Deze wilde na het voorval de geliefde daarop aanspreken, maar toen hij naar buiten kwam bleek hij een boerka2 te dragen. Toen hij vroeg wat dat moest betekenen zei die man: “Hij heeft mijn harde verwijten verdragen, hij is uit zijn woonplaats hierheen verhuisd om mijn gezicht te kunnen zien. Daarom laat ik mijn gezicht aan niemand zien behalve aan hem”.’ 3

Ook heden ten dage kunnen mannen de boerka dragen. Bijvoorbeeld omwille van de discretie. Iraakse politieagenten omwikkelen hun hoofd om onherkend te blijven; zij zouden anders hun leven niet zeker zijn. Boerka’s worden naar verluidt soms ook benut door bankrovers en terroristen, hoewel men in het Midden-Oosten zeer alert is op lichaamsbewegingen en de cadans van het achterwerk. Het zal vooral een broodje aap zijn: ik denk niet dat veel zelfmoordterroristen voor de goede zaak met hun kont gaan lopen wiegen. Zich in boerka vermommende mannen worden ook voorondersteld in de hit van de Afghaanse Burka Band, die helaas maar kort heeft bestaan. Manne in boerka protesteerden tegen de boerka

jewish-men-wearing-burkasStrenge moslims zouden een voorbeeld moeten nemen aan ultraorthodoxe joodse mannen. Deze sluieren niet hun vrouwen, maar doen zelf oog- en zijkleppen voor om de verleidelijke vrouwen niet te zien.
.
De boerka is niet alleen een schuilplaats, maar heeft ook erotische waarde. Hier een gesluierde Afghaan die een dansje maakt met zijn vriend. In Europa wordt de erotische waarde van de boerka vooral gezien in kringen van fetishisten, ook in de latex-versie. Ik geloof dat vrouwen er eerder mee waren, maar mannen hebben hem ook ontdekt. Hier kunt u er een van latex kopen. Sinds Michael Jackson ooit een abaya aantrok bij een dagje shoppen in Bahrein gold het in bepaalde homoseksuele milieus in London als cool om zich in een boerka niet te vertonen. En in Amsterdam is het praktisch, maar vooral ook heel geinig.

Noten:
1. Koran 3:6.
2. Boerka is een van oorsprong Arabisch woord: burquʿ of burqūʿ of burqaʿ. Ik schrijf het op zijn Nederlands, omdat het vooral in West-Europa gebruikelijk is. Het woord is tot ons gekomen via Afghanistan, waar het via India terecht gekomen was. In Afghanistan heet het betreffende kledingstuk echter tsjaderi.
3. Ibn al-Dabbāgh (gest. 1296). Geciteerd in Helmut Ritter, Das Meer der Seele, Leiden 1955, 383. Arabische tekst niet ter beschikking.

Naar rubriek KLEDING:
Dames: hoofddoek, sluier, boerka & co, tsjador, hot pants.
Heren: lang gewaad, lendendoek, Arabische kleding in de bijbel.

Terug naar Inhoud

Hot pants in Cairo

Van 1971–72 studeerde ik aan de universiteit van Cairo. Een aanzienlijk aantal studentes droeg dat voorjaar hot pants: korte broekjes met daarop een hartje of een kusmondje geborduurd. Niemand gelooft me als ik dat vertel; ik heb er geen foto’s van en vind ze ook niet in het internet. Kan iemand helpen?

Naar rubriek KLEDING:
Dames: hoofddoek, sluier, boerka & co, tsjador.
Heren: lang gewaad, lendendoek, boerka, Arabische kleding in de bijbel.

Terug naar Inhoud